Μιλήσαμε διά ζώσης, μιλήσαμε και στο τηλέφωνο για τα «Φιλελεύθερα». Άνθρωποι των γεγονότων του 2020 που μόλις έκλεισε πίσω του την πόρτα. Η έγνοια τους, η αναφορά τους αυτός ο τόπος· ο μικρός – ο μέγας;
«…Σήμερα, προτού μιλήσουμε, έβλεπα στον ύπνο μου το σπίτι των Μελέαγρων, στη Λευκωσία, στον Άγιο Ανδρέα. Κι έκλαιγα. Γιατί αυτό το σπίτι το έχω ταυτίσει με κάποια από τα Καλοκαίρια μου, με γιορτές, με Χριστούγεννα. Είναι μεγάλος ο ίσκιος, βαρύς. Αλλά δεν είναι φόρτος. Είναι ομπρέλα. Σαν ένας μεγάλος πλάτανος είναι ο πατέρας μου και σα να κάθομαι από κάτω και με προστατεύει. Πολύ συχνά, ακόμη και τώρα, λέω “αχ, βρε μπαμπά, και να ζούσες, αυτόν τον άνθρωπο πολύ θα τον αγαπούσες…”. Ή θα χαιρόταν για μένα που έμαθα να φροντίζω τον κήπο μας, που τον λάτρευε…Μπορεί να σου φανεί περίεργο, αλλά δεν επικαλούμαι τον πατέρα μου σε επιτυχίες καριέρας, στα επαγγελματικά· περισσότερο για τα μικρά καθημερινά τον επικαλούμαι που ήξερα ότι αγαπούσε και που τα ζήσαμε μαζί – όσο προλάβαμε: Τον κήπο, τον καφέ που του έψηνα όπως ακριβώς του άρεσε όταν ήμουν έξι χρονών, αυτά που μου έλεγε, τα χάδια του· σε αυτά μνημονεύω τον μπαμπά μου. Στα υπόλοιπα τον μνημονεύουν οι άλλοι – και τους ευχαριστώ που τιμούν τη μνήμη του».Έλενα Ακρίτα, η κόρη του Λουκή (Δεκέμβριος 2020).
Με ποιο τρόπο σου έμαθε ο Μάριος να αγαπάς την Κύπρο;
Ο πατέρας μου είχε ένα σπάνιο χάρισμα: Έκανε τους ανθρώπους γύρω του να αγαπάνε όσα αγαπούσε και εκείνος. Έτσι μας έκανε και εμάς να αγαπάμε την Κύπρο. Μαγειρεύοντας μαζί του ραβιόλες και σιεφταλιές, φουρνίζοντας ψωμί με κόλιανδρο, κάνοντας βόλτες στο Τρόοδος ή στην παραλία της Λεμεσού και, φυσικά, τραγουδώντας. Αλλά, κυρίως, χαρίζοντάς μας για φίλους δικούς του φίλους από την Κύπρο. Χαρά Τόκα, η κόρη του Μάριου (Απρίλιος 2020).
Τι αίσθηση σας έδωσαν αυτοί οι δύο σχεδόν μήνες παραμονής σας στην Κύπρο;
Αν εξαιρέσεις την τρομερή ζέστη, την οποία όμως συνηθίσαμε, θα θυμάμαι πάντα αυτό το πολύ ιδιαίτερο φως που ο σκηνοθέτης μας, ο Σταύρος Παμπαλλής, ήθελε να το εκμεταλλευτεί και το έκανε με έναν εξαιρετικό τρόπο. Αυτό το φως της Κύπρου είναι ένα φως της κάψας, ένα φως του Ισημερινού, ένα φως που είναι το κάθετο λιοπύρι, το κίτρινο, ένα φως το οποίο δεν υπάρχει στην Ελλάδα. Στην Ελλάδα το φως είναι πιο μπλε. Αισθανόμουν μια συγκίνηση και για τα γυρίσματα που έκανα στην πράσινη γραμμή – το τι σήμαινε για τους Κύπριους το ότι κάνω αυτά τα γυρίσματα στη συγκεκριμένη περιοχή. Ένιωθα ότι ζούσα μια εμπειρία που δεν θα μπορούσα πια να τη ζήσω πουθενά αλλού στον πλανήτη, σε μια πόλη διαιρεμένη μ’ αυτό τον τρόπο. Δεν αισθανόμουν μόνο ότι κάνω μια ταινία, αλλά κυκλοφορώντας -και κυκλοφορούσα, πολλές φορές, μόνος μου στους δρόμους της Λευκωσίας-, ότι ζω σε μια ταινία, ότι ζω σε κάτι που είναι πρωτοφανές, από τα ελάχιστα μέρη στον κόσμο που είναι ακόμη διαιρεμένα, που προχωράς σε ένα δρόμο κι αυτός ξαφνικά κόβεται. Κωνσταντίνος Μαρκουλάκης, ο ηθοποιός (Ιούνιος 2020).
«Ξέρετε, με ενοχλεί να λένε “η κυπριακή” και “τα ελληνικά”, σαν η κυπριακή να μην είναι Ελληνικά! Η διάκριση είναι μεταξύ “κοινής Ελληνικής” και “ελληνικής κυπριακής διαλέκτου” – άρα μιλάμε για Ελληνικά και στις δύο περιπτώσεις. Εγώ λέω ότι στην Κύπρο η ύπαρξη μίας τέτοιας διαλέκτου που έχει μια μακρά ιστορία, μια καλλιέργεια και μια ευρεία χρήση, είναι ευλογία. Δηλαδή, έχει μία συμπληρωματικότητα σε σχέση με την κοινή γλώσσα και μοιράζεται τους ρόλους: Ο “τυπικός” λόγος, η διοίκηση, η εκπαίδευση, η επιστήμη, τα Μέσα ενημέρωσης είναι στην κοινή Ελληνική, ενώ στον απλούστερο “άτυπο” λόγο -στην επικοινωνία που θέλει οικειότητα, που θέλει συναίσθημα, που θέλει άλλον τρόπο αντιμετώπισης- έρχεται η κυπριακή διάλεκτος. Πρόκειται για μια καλλιεργημένη διάλεκτο που έχει διατηρήσει πολλά αρχαία στοιχεία. Επομένως, δεν έχουμε “αντίθεση” και “σύγκρουση”, έχουμε απλώς μία συμπληρωματική σχέση της κοινής Ελληνικής με την κυπριακή διάλεκτο. Αν δεν το δούμε έτσι και πέσουμε σε ένα είδος “γλωσσικού εμφυλίου” που είχαμε στην Ελλάδα μεταξύ καθαρεύουσας και δημοτικής, αλίμονό μας! Άλλωστε η κοινή Ελληνική είναι η δημοτική γλώσσα. Είμαστε εναντίον αυτής;». Γεώργιος Μπαμπινιώτης, ο καθηγητής (Νοέμβριος 2020).
Σας ήταν πάντα εύκολο, μετά το ’74, κι έπειτα από αυτή τη σφαγή που ζήσατε, να αγκαλιάστε έναν Τουρκοκύπριο;
Πολύ σύντομα είχα συνειδητοποιήσει ότι δεν είχα να χωρίσω κάτι με έναν Τουρκοκύπριο. Δεν είχα μέσα μου μίσος. Μπροστά μου βλέπω έναν άνθρωπο. Και, αρκετοί από αυτούς τους ανθρώπους, φαντάζομαι πως νιώθουν σαν πολλούς από εμάς. Υπάρχουν, βέβαια, οι ακραίοι, οι εθνικιστές, αλλά εμείς δεν θα πάμε μ’ αυτούς – εμείς αυτούς θα τους απομονώσουμε! Εμείς θέλουμε να κληροδοτήσουμε στις νέες γενιές, στα παιδιά μας, την αγάπη και την συνύπαρξη μεταξύ του λαού της Κύπρου. Για να μην ζήσουν αυτά που ζήσαμε εμείς… Γιώργος Λιασής, ο επιζήσας της μαζικής σφαγής του Παλαικύθρου της 17ης Αυγούστου 1974 (Ιανουάριος 2020).
Πιστεύεις πως έρχεται το τέλος τον ακροδεξιών στοιχείων και στην Κύπρο;
Οφείλετε. Οφείλετε να το παλέψετε. Οφείλετε να το συρρικνώσετε. Οφείλετε, όχι να κλείσετε το τζίνι πίσω στο λυχνάρι, αλλά να σπάσετε και το λυχνάρι. Προσοχή: Δεν είναι ο φασισμός και ο ναζισμός κάτι που όταν βαρέσει μεσάνυχτα μπορεί να ‘ρθεί ο πρίγκιπας και να αλλάξει το γοβάκι. Είναι νύχτες των κρυστάλλων. Κι αυτές οι νύχτες μπορεί να γίνουν και με το φως της μέρας… Λιάνα Κανέλλη, μετά την ιστορική απόφαση του δικαστηρίου στην Ελλάδα ότι η «Χρυσή Αυγή» είναι εγκληματική οργάνωση (Οκτώβριος 2020).
Έτσι όπως είστε όλη μέρα στο σπίτι λόγω της καραντίνας, νιώθετε και λιγάκι εγκλωβισμένη; Είμαι εγκλωβισμένη πρώτη φορά στη ζωή μου!
Μα, στην Αγία Τριάδα, δεν ήσασταν εγκλωβισμένη; Όχι. Στο χωριό μου ήμουν ελεύθερη! Δεν συγκρίνονται. Έχω, όμως, φοβία. Εδώ είναι φοβία για τον ιό, στην Αγία Τριάδα είχα φοβία για κάποιους ανθρώπους.
Αισθάνεστε μοναξιά; Είμαι απομονωμένη. Πολλά χρόνια. Αλλά με παίρνουν τηλέφωνο, δεν έχω παράπονο. Μην γράψεις ότι έχω παράπονα.
Σκέφτεστε κάθε μέρα το χωριό σας; Κάθε λεπτό έχω στη σκέψη μου την Αγία Τριάδα. Λείπει μου ο τόπος μου. Αν ήμουν στο σπίτι μου, στο χωριό, δεν θα είχα πρόβλημα. Εκεί ήταν παράδεισος: Είχα το αλεύρι μου, το κριθάρι μου, το σιτάρι μου, τις πατάτες μου, τα φασόλια μου, τα λουβιά μου, τα χόρτα μου…Τώρα είμαι εξαρτώμενη. Όλοι μας είμαστε. Από αυτόν που έχει τη δύναμη. Ελένη Φωκά, το σύμβολο (Απρίλιος 2020).
Σας ανησυχεί το μέλλον της Κύπρου; Αφάνταστα πολύ! Είμαι φύσει αισιόδοξος ως άνθρωπος, αλλά σε ό,τι αφορά στο μέλλον της Κύπρου δεν είμαι. Έχω αντιληφθεί, από χρόνια, πώς έχει αλυσοδεθεί και βραχυκυκλωθεί αυτό το νησί -από λάθη καταρχάς δικά μας και συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων- και τώρα βεβαίως από τις σαφείς προθέσεις της Τουρκίας, που θέλει να καταβροχθίσει ολόκληρη την Κύπρο – δεν της αρκεί πια η μισή. Ο Ερντογάν θέλει όλη την Κύπρο! Ας το κατανοήσουμε. Το λιοντάρι έχει ήδη μπήξει τα νύχια του στο ελάφι – ή στο αγρινό…
Και γιατί δεν μας κατακτά τώρα; Αν μας κατακτήσει τώρα, θα χάσει την Κύπρο. Διότι δεν είναι έτοιμο ακόμη το μήλο να πέσει. Το μήλο είναι πράσινο. Πρέπει να δημιουργηθούν οι κατάλληλες συνθήκες γι’ αυτό. Οι πιο μεγάλοι θιασώτες της θεωρίας της βαρύτητας του Νεύτωνα, φαίνεται πως είναι τελικά οι Τούρκοι: Πιστεύουν στην πτώση των πραγμάτων. Κυριάκος Χαραλαμπίδης, ο ποιητής (Ιανουάριος 2020).
«…Καθόλου αισιόδοξη δεν είμαι για τον τόπο μας. Ούτε για το Βαρώσι. Ούτε για την Κύπρο. Ξέρετε, η Αμμόχωστος ήταν η πόλη που αγαπούσα πιο πολύ. Την έχω στο μυαλό μου όπως την άφησα· να πηγαίνω να κολυμπώ στις Καλαμιές, δίπλα από το Grecian…Είναι απογοητευτικό αυτό που συμβαίνει. Βρείτε μου μια χαραμάδα που να μπαίνει αχτίδα ελπίδας – δεν υπάρχει! Ό,τι πάρουν οι Τούρκοι, δεν το επιστρέφουν. Κι αυτό δεν το λέω εγώ, το λέει η ιστορία».
Άρα το μέλλον της Κύπρου ποιο είναι;
Συνέβη ήδη: Η διχοτόμηση. Αυτό το φρικτό πράγμα. Και για μένα, που πολέμησα το ’55-’59 για την ελευθερία της Κύπρου, καταλαβαίνετε τι σημαίνει αυτό. Να έχεις δωρίσει στην Κύπρο τα νιάτα σου και τελικά να βλέπεις τον τόπο σου τουρκοπατημένο. Ελπίζω μόνο να μην υπογράψουμε εμείς τη διχοτόμηση, να μην γίνει με τη δική μας έγκριση. Πίτσα Γαλάζη, ποιήτρια (Νοέμβριος 2020)
«…Ας είναι ξεκάθαρο πια: Δεν μπορούμε να διώξουμε τους Τούρκους με πόλεμο. Μόνο με την διπλωματία. Και διπλωματία σημαίνει συμβιβασμός! Και θα πρέπει να συμφιλιωθούμε με την έννοια του συμβιβασμού. Είναι πολύ βαριά η λέξη “λύση”. Αλλά μπορούν να γίνουν διευθετήσεις που θα μας επιτρέψουν να επιβιώσουμε. Μία συνέχιση του κυπριακού προβλήματος, μία συνέχιση της σύγκρουσης, εκείνο που ευνοεί είναι τον ισχυρό: Την Τουρκία».
Γιατί είπατε πως η «λύση» είναι βαριά λέξη; Μπορούμε να επανέλθουμε στην προ του ’74 κατάσταση; Οι απώλειες που συνέβησαν τότε ήταν ιστορικές. Πρέπει να βρούμε έναν τρόπο συνύπαρξης πια, και να γίνουμε Κύπριοι ολόκληρης της Κύπρου. Να βρούμε και τρόπους συνεννόησης μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων αλλά και με την Τουρκία – αυτοί είναι οι απαραίτητοι όροι για να έχει η Κύπρος ένα μέλλον. Ήδη ο χρόνος που έχει παρέλθει είναι ένα μεγάλο τραύμα στην πορεία της Κύπρου. Ένα επεισοδιάκι να γίνει στην Κύπρο, η Κύπρος καταστράφηκε, δεν θα μείνει τίποτε. Το έχω ζήσει: Στον διεθνή χώρο, η Κύπρος δεν θεωρείται ένα κράτος κανονικό που είναι εξασφαλισμένο το μέλλον του – είμαστε ένα κράτος με αστερίσκο. Τάκης Χατζηδημητρίου, το πρόσωπο πολιτικής αναφοράς (Φεβρουάριος 2020).
«Παρά τα δεινά, τον πόλεμο πριν μισό αιώνα, την πρόσφατη οικονομική καταστροφή του ‘13, απωλέσαμε φαίνεται ό,τι “νούσιμο” μας χαρακτήριζε. Χάσαμε το μέτρο, ξεχάσαμε το μέγεθος γιατί γλυκαθήκαμε στη γεύση της πρόσκαιρης, επίπλαστης, και εύκολης ευδαιμονίας. Ξεχάσαμε και περιφρονήσαμε τι είχαμε και επιλέξαμε συνειδητά τα μεγάλα και υπερμεγέθη, τα εντυπωσιακά και τα ξενόφερτα. Πύργους η Λεμεσός και η Πάφος, ως Μαϊάμι και Ντουμπάι, ξεχνώντας ότι εκεί κτίζουν επάνω σε άμμο, ενώ εδώ πάνω στους ιερούς κήπους της Αφροδίτης…Πρέπει να αρχίσουμε να σκεφτόμαστε το μέλλον, πρέπει να προετοιμάσουμε αυτή τη φορά τα παιδιά μας σωστά. Το “δεν ξεχνώ” απέτυχε – δεν μπορείς να ξεχάσεις κάτι που δεν ξέρεις! Στη γραμματική λέγεται σχήμα πρωθύστερο. Με αυτό τον τρόπο μεγαλώσαμε μια γενιά που νομίζει ότι η Κύπρος ξεκινά από τα Λατσιά και καταλήγει στη Πάφο». Άννα Μαραγκού, η ιστορικός και αρχαιολόγος (Απρίλιος 2020).
Φιλελεύθερα, 3.1.2021.
