Νέα μοντέλα συνεργασίας για έρευνα, σχεδιασμό, και δόμηση προτείνει η επιμελητική ομάδα του Κυπριακού περιπτέρου στη φετινή 17η Διεθνή Έκθεση Αρχιτεκτονικής της Μπιενάλε Βενετίας, η οποία αποτελείται από τους αρχιτέκτονες Νάσιο Βαρνάβα, Ήρα Σαββίδου και τους ανεξάρτητους επιμελητές Ευαγόρα Βανέζη και Μαρίνα Χριστοδουλίδου.
– «Πώς θα ζήσουμε μαζί;» είναι η θεματική της Μπιενάλε όπως την όρισε ο επιμελητής της Hashim Sarkis. Ήταν αυτή μια πρόκληση για να εισηγηθείτε νέους χώρους όπου μπορούμε να ζούμε και να κοινωνικοποιούμαστε μαζί; Αντιλαμβανόμαστε τη θεματική της Μπιενάλε σαν μια πρόκληση για να σκεφτούμε και να φανταστούμε εκ νέου τους τρόπους με τους οποίους η αρχιτεκτονική διαμορφώνει τους ρυθμούς συμβίωσης και κατ’ επέκταση της «κατοίκησης αποστάσεων», αναζητώντας νέα μοντέλα για σχεδιασμό και δόμηση. Η αρχιτεκτονική αποτελεί ένα από τα κυριότερα δίκτυα πολιτιστικών και πολιτισμικών ανταλλαγών. Το ερώτημα «Πώς θα ζήσουμε μαζί;» είναι τόσο κοινωνικoπολιτικό, όσο και χωρικό. Όπως επισημαίνει ο Hashim Sarkis, «είναι αυτό το ερώτημα που έθεσε ο Αριστοτέλης όταν έδινε τον ορισμό της πολιτικής κι έπειτα όταν πρότεινε το μοντέλο του για την πόλη. Είναι αυτό το ερώτημα που κάθε γενιά θέτει και απαντά με διαφορετικό τρόπο».
Μια από τις φιλοδοξίες της 17ης Διεθνούς Έκθεσης Αρχιτεκτονικής είναι να τονίσει τον τρόπο με τον οποίο η ίδια η αρχιτεκτονική μπορεί να γεφυρωθεί πέρα από σύνορα, φέρνοντας σε επαφή ανθρώπους διαιρεμένους από την πολιτική ή τη γεωγραφία. Πιστεύουμε πώς οι αρχιτέκτονες έχουν να διαδραματίσουν σημαντικό ρόλο για το πώς αυτά τα σύνορα μπορούν να «μαλακώσουν» και να ξεπεραστούν, χωρίς όμως να αναιρούν τα τοπικά χαρακτηριστικά μιας κουλτούρας.
– Γιατί δώσατε στην επιμελητική σας πρόταση τον τίτλο «Αναχώρηση: Κατοικώντας Αποστάσεις»; Ο τίτλος προκύπτει από έρευνα που προηγήθηκε σε σχέση με θεωρίες που ανέπτυξε ο Roland Barthes σε σειρά διαλέξεων το 1977, οι οποίες εκδόθηκαν στη συνέχεια με τίτλο «How to Live Together: Novelistic Simulations of Some Everyday Spaces». Ο Barthes εξετάζει την ετυμολογία και τη σημειωτική της λέξης «αναχώρηση» ως ιστορική, συμβολική και μεταφορική έννοια. Η «αναχώρηση» χρησιμοποιήθηκε σε διαφορετικά πλαίσια, όπως η φιλοσοφία και η λογοτεχνία, για να υποδηλώσει ιδιόρρυθμες εκφάνσεις της συμβίωσης.
Η πράξη της αναχώρησης ωθεί τον αναχωρητή να επαναπροσδιορίσει τα όριά του σε φυσικό και νοητό χώρο. Κατ’ επέκταση, προτείνουμε την «αναχώρηση» ως δράση που προκύπτει στο μεταίχμιο του αστικού, δημόσιου χώρου και του εσωτερικού, προσωπικού χώρου. Σημαντική είναι η διαπίστωση του Barthes ότι η αναχώρηση δεν οδηγεί αναγκαστικά σε απομόνωση, αλλά στη δημιουργία και εξέλιξη νέων κοινωνικοτήτων και κατ’ επέκταση «φαντασιακών» κοινωνικών συνόλων.
– Προτείνετε την ιδέα του αρχιτεκτονήματος-τραπεζιού που καταλαμβάνει όλο τον χώρο του περιπτέρου. Ποιο το σκεπτικό; Η ιδέα αρχιτεκτονήματος-τραπεζιού, λειτουργεί ως χειρονομία-καταλύτης για την ενοποίηση οικιακών λειτουργιών, αντικειμένων και κοινωνικοτήτων. Μέσω της μεγέθυνσης του τραπεζιού δημιουργούνται νέοι χώροι και προτείνεται η αστικοποίηση του σπιτιού και η αναθεώρηση των διαφόρων κλιμάκων μέσα στις οποίες ζούμε. Η διαδικασία σύνθεσης είναι αυτοσχεδιαστική και προτείνει «μαλακές ενώσεις» που γεφυρώνουν τις εμπειρίες του σύγχρονου ανθρώπου με την ιστορία και τον χρόνο, αλλά και με την ανάγκη αμφισβήτησης των καθιερωμένων συστημάτων ή των παραδοσιακών τρόπων ζωής και συλλογικότητας. Η αρχιτεκτονική του τραπεζιού εξελίσσεται σε ένα περιβάλλον στο οποίο μπορείς να περπατήσεις, να παρατηρήσεις, να γράψεις, να σκεφτείς και να γίνεις ενεργός χαρακτήρας της πρότασης.
– Το κυπριακό περίπτερο θέτει σε αμφισβήτηση τον τρόπο με τον οποίο οι ισχύουσες πρακτικές επηρεάζουν την έννοια του συλλογικού χώρου. Τι αντιπροτείνει; Στόχος μας είναι να αναδείξουμε τον τρόπο με τον οποίο η αρχιτεκτονική και άλλες σύγχρονες δημιουργικές πρακτικές λειτουργούν με κύριο άξονα τα κοινά, μέσω ενός διαλόγου για την τρέχουσα ανάγκη αστικοποίησης του οικιακού χώρου. Επιπλέον, η παραδοσιακή δομή του «γραφείου» μεταμορφώνεται σε ένα ρευστό δίκτυο συνεργασιών, φιλοδοξώντας αναθεωρήσεις γύρω από την εξάσκηση της αρχιτεκτονικής. Στην περίπτωσή μας, βλέπουμε τη διεπιστημονική προσέγγιση και τη δημιουργία μιας συνέργειας από αρχιτέκτονες, επιμελητές, ιστορικούς, φιλοσόφους, συγγραφείς, καλλιτέχνες, σχεδιαστές κ.ά. για να προσφέρει ένα εναλλακτικό μοντέλο πρακτικής σε ένα ευρύτερο πλαίσιο και κοινό πέρα από τους επιμέρους κλάδους. Σημαντική είναι και η παρουσία μας στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, στα οποία μοιραζόμαστε αποσπάσματα της έρευνας μας.
– Πώς προσεγγίζετε τα θέματα της κλιματικής αλλαγής και του περιβάλλοντος; Για το θέμα της βιωσιμότητας ενεργούμε γύρω από τρεις άξονες: την οικονομία, την οικολογία και την κοινωνική ευθύνη. Καθώς η κλιματική αλλαγή και η προστασία του περιβάλλοντος έχουν γίνει φλέγοντα ζητήματα για την οικοδομική βιομηχανία, που είναι υπεύθυνη για μεγάλο μέρος του αποτυπώματος άνθρακα στον πλανήτη. Σκεφτήκαμε το ίδιο το πρότζεκτ σαν μια οικολογία που μετέχει στις κλίμακες όπου εντοπίζεται το πρόβλημα. Η εισήγηση μας ξεκινά από τις κλίμακες των οικιακών μας περιβαλλόντων που αναπτύσσονται σαν να ήταν μια πόλη. Έτσι, μέσω μιας διαδικασίας δημιουργικής ανακύκλωσης, χρησιμοποιούμε θραύσματα από παλιά οικοδομήματα, εξασφαλίζουμε την χρήση τοπικών υλικών και ξυλείας με οικολογικό τρόπο αλλά και προσπαθούμε έμπρακτα να διασφαλίσουμε την χρησιμοποίηση της κατασκευής με το πέρας της Μπιενάλε.
Η εντοπιότητα αλλά και η κυπριακή χειροτεχνία είναι εργαλεία που επίσης ανταποκρίνονται σε αυτές μας τις ανησυχίες, και έτσι εξετάζουμε στην παρουσίαση του έργου μας τοπικές πρακτικές και υλικά χτισίματος που θα ενσωματωθούν μέσω νέων τεχνολογιών για να διασφαλίσουμε την οικονομία των υλικών. Το έργο ξεκινά από την εγχώρια κλίμακα και επεκτείνεται σε πόλη, τοπία και χαρτογραφίες.
– Η πανδημία σας ώθησε να προσαρμόσετε τη θεματική της Ανοιχτής Πρόσκλησης για συμμετοχές; Οι νέοι ρυθμοί και οι αποστασιοποιημένες επαφές λόγω πανδημίας, δημιούργησαν για μας ένα χώρο πρωτόγνωρης εμπιστοσύνης για ανταλλαγή ιδεών μέσω ενός δημιουργικού διαλόγου. Το πρότζεκτ είναι αποτέλεσμα της δυναμικής που προσφέρει η τεχνολογία σε μια εποχή όπου η διαπραγμάτευση και η εκ νέου «κατοίκηση των αποστάσεων» μεταξύ μας, ενθαρρύνει διεπιστημονικές αναζητήσεις πέραν των φυσικών ορίων. Παράλληλα, είχαμε εξαρχής αποφασίσει ότι θα διεξαχθεί ανοικτό κάλεσμα για νέες πρακτικές και συνεργασίες, οι οποίες εξασκούνται εκτός της ιδιοτυπικής εφαρμογής της αρχιτεκτονικής, έτσι ώστε να αναπτυχθεί και να συντηρηθεί ένα δημιουργικό πνεύμα και η καινοτομία. Το ανοικτό κάλεσμα προήγε πολλαπλές αναγνώσεις, ανοίγοντας προοπτικές σε γεγονότα και τις συνέπειές τους κι έτσι, αναπόφευκτα, αντλήσαμε από τη ρητορική και τα θέματα που προκύπτουν γύρω από την πανδημία. Βάσει της πολυτομεακής επιμελητικής μας πρότασης, βρίσκουν επίσης χώρο έκφρασης και πειραματισμού ο σχεδιασμός ήχου, σε συνεργασία με τον Γιάννη Χριστοφίδη, και οι επιτελεστικές δράσεις, σε χορογραφία του Μιχάλη Θεοφάνους και της Γεωργίας Τέγου, στα πλαίσια της έρευνας dance-as-design.
– Ποια θέματα διερευνούν οι 12 προτάσεις των 24 δημιουργών; Η Ανοικτή Πρόσκληση προέτρεπε τους αρχιτέκτονες και τις ομάδες να ανταποκριθούν στη δυνατότητα δημιουργίας νέων τρόπων και χώρων συνύπαρξης. Στόχος είναι η θεμελίωση μιας επαυξημένης επίγνωσης των ρευστών φυσικών αλλά και κοινωνικών διαστάσεων της συλλογικότητας σήμερα. Οι προτάσεις διερευνούν και οραματίζονται χώρους και κοινωνικά περιβάλλοντα μέσα από τον φακό της συλλογικότητας, της ανάπλασης του αστικού και του οικιακού τοπίου, του queerness, του παιχνιδιού, της αρχιτεκτονικής παράδοσης, της τεχνολογίας και του εικονικού χώρου. Τα αντιπροσωπευτικά μοντέλα των προτάσεων θα ενσωματωθούν στο αρχιτεκτόνημα του τραπεζιού.
– Στις ομάδες των αρχιτεκτόνων συμμετέχουν και συνεργάτες από άλλες χώρες. Σας ενδιέφερε να υπάρχει μια πολυφωνία; Η διασφάλιση της πολυφωνίας είναι βασικός άξονας της πρότασής μας, όχι ως αυτοσκοπός αλλά ως ευκαιρία καταγραφής μιας πραγματικότητας που γεφυρώνει τις αναμεταξύ μας αποστάσεις. Τα αποτελέσματα καταδεικνύουν ότι οι νέοι Κύπριοι αρχιτέκτονες σκέφτονται και πράττουν σε μια τοπιοπαγκοσμιακή κλίμακα, συνεργάζονται με άλλους επαγγελματίες στο εξωτερικό αλλά και με αρχιτέκτονες από άλλες χώρες που ζουν και εργάζονται στη Κύπρο.
cypruspavilion.org Instagram: cypruspavilion Facebook: Cyprus Pavilion – la Biennale di Venezia 2021
Κεντρική φωτο: Από αριστερά ο Νάσιος Βαρνάβας, η Ήρα Σαββίδου, ο Ευαγόρας Βανέζης και η Μαρίνα Χριστοδουλίδου.
Φιλελεύθερα, 24.1.2021.
