Για πολλά χρόνια τα μνημεία ηρώων ήσαν οι κλασικοί ανδριάντες και προτομές, έργα σαν αυτά που βλέπουμε διάσπαρτα σε κοινότητες και πόλεις της Κύπρου.
Τα τελευταία χρόνια γίνεται μια προσπάθεια μιας πιο σύγχρονης προσέγγισης, με έργα που ξεφεύγουν από τα τετριμμένα και εκφράζουν μια ιδέα, μια ιστορία και όχι απαραίτητα κάποιο πρόσωπο. Οι δημιουργοί τους, καλλιτέχνες και αρχιτέκτονες, μιλούν για τα εμπνευσμένα γλυπτά τους.
1. ΒΑΣΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ, ΑΓΓΕΛΟΣ ΚΤΩΡΙΔΗΣ
Ταξιδεύοντας νοητά στην Κερύνεια
Ένα πρωτότυπο έργο για τους πεσόντες και τους αγνοούμενους της Κερύνειας δημιούργησαν οι αρχιτέκτονες Βάσος Χρίστου και Άγγελος Κτωρίδης, κοντά στον Τύμβο της Μακεδονίτισσας. Δεν πρόκειται απλώς για ένα μνημείο που το θαυμάζεις από μακρυά, αλλά το ανακαλύπτεις σταδιακά διασχίζοντας ένα λιτό διάδρομο, ο οποίος τα βράδυα φωτίζεται διακριτικά και σε οδηγεί νοητά στην Κερύνεια. Οι αρχιτέκτονες απέδωσαν την πόλη της Κερύνειας μέσα από έναν κύβο από ανοξείδωτο χάλυβα και ατσάλι. Η εξωτερικές επιφάνειές του υποδιαιρούνται σε μικρά τετραγωνάκια που αντιπροσωπεύουν τους κατοίκους της κατεχόμενης πόλης.
Στα 62 από αυτά δημιουργήθηκαν γυάλινες εσοχές πάνω στις οποίες αναγράφεται το όνομα των πεσόντων και αγνοουμένων της Κερύνειας. Το βράδυ οι γυάλινες εσοχές φωτίζονται με ειδικό φωτισμό που τρεμοσβήνει σαν φλόγα στο καντήλι. Πίσω από τον κύβο διακρίνονται μαδέρια πλοίου που παραπέμπουν στο καράβι της Κερύνειας. «Θέλαμε το κοινό που προσεγγίζει το έργο να βιώνει μια εμπειρία. Δεν αφαιρέσαμε τα δέντρα που υπήρχαν στον χώρο, ώστε οι επισκέπτες να εισχωρούν μέσα στο φυσικό τοπίο, να κάθονται στα παγκάκια και να σκέφτονται τους δικούς τους».
2. ΜΙΧΑΛΗΣ ΓΕΩΡΓΙΟΥ
Μνημείο τοπόσημο στην είσοδο του χωριού Μαρί
Στην είσοδο του χωριού Μαρί, στον παλιό δρόμο Λευκωσίας Λεμεσού, την προσοχή σου τραβά το μνημείο που δημιουργήθηκε για τους 13 πεσόντες από την έκρηξη που σημειώθηκε το 2011 στην Ναυτική Βάση της Ε.Φ.. Η αρχιτεκτονική σύνθεση πραγματεύεται τρία δομικά στοιχεία που λειτουργούν σε χωρικό και συμβολικό επίπεδο: Ο περίπατος, οι 13 οξειδωμένες μεταλλικές στήλες και ο κρατήρας με το ελαιόδεντρο.
Ο πεζοπόρος επισκέπτης του μνημείου καλείται να ακολουθήσει μια πορεία με χωρικές, υλικές και συμβολικές αναφορές στο τραγικό συμβάν (οξείδωση, διάτρηση, σύνθλιψη) αλλά με κυρίαρχο στοιχείο το ελαιόδεντρο, ως το μόνο ζωντανό συστατικό της σύνθεσης. «Η πορεία του επισκέπτη κορυφώνεται στο πλάτωμα όπου δεσπόζουν οι ψηλότερες, εκτός ανθρώπινης κλίμακας στήλες, για να ανακαλύψει το επιτύμβιο ως επιστέγασμα της αναζήτησής του: ʽΣιγώ και αληθεύω, φύομαι το φωςʼ», εξηγεί ο αρχιτέκτονας Μιχάλης Γεωργίου, ο οποίος δημιούργησε το έργο μαζί με την Theresa Kwok.
3. ΘΕΟΔΟΥΛΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ
Πέντε άυλες μορφές στο Σαράντι
Τα σύγχρονα γλυπτά στα χωριά της Κύπρου σπανίζουν, αφού δύσκολα οι άνθρωποι πείθονται για ένα μνημείο που ξεφεύγει από τα τετριμμένα. Ο γλύπτης Θεόδουλος Γρηγορίου χρειάστηκε να μπει σε διάλογο με τους ανθρώπους της κοινότητας Σαράντι ώστε να γίνει αποδεκτό το έργο του, το οποίο είναι πλέον τοποθετημένο στην πλατεία του χωριού.
Μεγάλα πορτρέτα των πέντε τιμώμενων ηρώων τα οποία είναι τυπωμένα με κυτταροειδή ανάλυση σε γυαλί είναι τοποθετημένα εγκάρσια σε τοίχο, ο οποίος στηρίζεται σε μια βάση από γκρίζο αμμοβολημένο γρανίτη. Με την τροχιά του ήλιου, τα πορτρέτα προβάλλονται σαν άυλη κινούμενη εικόνα στον γκρίζο τοίχο. Το βράδυ το έργο φωτίζεται και αποκτά μια διαφορετική όψη.
Οι πέντε τιμώμενοι ήρωες είναι ο Χαράλαμπος Πεττεμερίδης, ο Νίκος Γεωργίου και ο Κυριάκος Χριστοδούλου, πεσόντες στον αγώνα της ΕΟΚΑ, ο Αντρέας Μιχαηλίδης, ο οποίος σκοτώθηκε στην διάρκεια της τουρκικής εισβολής, και ο Μιχαλάκης Σιακαλλής, ο οποίος επέβαινε στο στρατιωτικό ελικόπτερο που κατέπεσε το 2002.
4. ΘΕΟΔΟΥΛΟΣ ΓΡΗΓΟΡΙΟΥ
Μεταξύ ουρανού και γης
Πάνω σε μια ελαφρώς σκαλωτή σφαίρα από πέτρα χαράχθηκαν τα πέντε πρόσωπα των πεσόντων και αγνοουμένων του χωριού Κλήρου. «Ένα αντεστραμμένο κεφάλι του Αγγελιοφόρου Ερμή, ο οποίος σαν ωτακουστής αναμένει νέα από τον χρόνο για να τα μεταφέρει στους ανθρώπους. Μέσα από τη σάλπιγγα περιμένει νέα από τον ουρανό, και μέσα από μια μεταλλική χοάνη νέα από τα έγκατα της γης.
Κάτω από την επιφάνεια του εδάφους υπάρχει μια στρώση από οξείδια χαλκού και μεταλλευμάτων, σαν αυτά που κρύβονται βαθιά στη μήτρα της γης», εξηγεί ο γλύπτης. Με το μνημείο, το οποίο βρίσκεται στην πλατεία έξω από την εκκλησία του χωριού, τιμώνται οι πεσόντες στην τουρκική εισβολή Χριστάκης Αχιλλέως, Ερωτόκριτος Γαλήνης, Νικόδημος Χαραλάμπους και οι αγνοούμενοι Φίλιππος Παύλου και Χαράλαμπος Κουμπαρίδης.
5. ΒΑΣΟΣ ΧΡΙΣΤΟΥ, ΑΓΓΕΛΟΣ ΚΑΙ ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΚΤΩΡΙΔΗΣ
Η εξέγερση των μαθητών κατά των Άγγλων στη Βιβλιοθήκη του Παγκυπρίου
Κατά τη διάρκεια του απελευθερωτικού αγώνα της ΕΟΚΑ, μαθητές των σχολείων Μέσης Εκπαίδευσης οχυρώθηκαν στις 27 Ιανουαρίου 1956, στο κτήριο της Βιβλιοθήκης του Παγκυπρίου Γυμνασίου και πολέμησαν τους Άγγλους για μια ολόκληρη μέρα. Το σύγχρονο μνημείο που τοποθετήθηκε έξω από τη Βιβλιοθήκη, σύμφωνα με τους αρχιτέκτονες Βάσο Χρίστου, Άγγελο και Δημήτρη Κτωρίδη, «συμβολίζει την εξέγερση της νεολαίας και ολόκληρου του λαού, η οποία από την πολύχρονη ακινησία και την καταπίεση (είναι η βάση του μνημείου), εκκολάπτεται και επαναστατεί, εκρήγνυται (είναι το άνω μέρος μνημείου)».
Ως μορφολογική απεικόνιση έχει επιλεγεί το θέμα των προκηρύξεων του αγώνα, τις οποίες ανέλαβαν τότε να ρίχνουν οι μαθητές από τη στέγη της Βιβλιοθήκης, με την πρώτη φράση της πρώτης προκήρυξης να αναγράφεται στο πιο ψηλό φυλλάδιο, σαν να το σηκώνει ο αέρας της ελευθερίας. Στο πάτωμα, ανάγλυφα, σκορπισμένα φυλλάδια.
6. ΕΛΙΝΑ ΙΩΑΝΝΟΥ
Ταπεινό και σύγχρονο
Το μνημείο που προτείνει στην Κυπερούντα η εικαστικός Ελίνα Ιωάννου και αφορά τους πεσόντες και αγνοούμενους ήρωες της κοινότητας (1955-1074», μοιάζει να φυτρώνει μέσα από τη γη όπως και το ίδιο το χωριό. Το έργο που είναι ακόμα σε εξέλιξη, ταπεινό όπως ο τόπος, αποτελείται από μια στήλη ύψους πέντε μέτρων όπου στην κορυφή της ως επίστεψη κάθονται σκαλιστά περιστέρια. «Η βάση της στήλης θα είναι φτιαγμένη από πέτρα της περιοχής και θα φαίνεται σαν να αναδύεται από τα χώματα του τόπου.
Σιγά-σιγά θα εξελίσσεται σε ανάγλυφη αναπαράσταση πέτρας και θα μοιάζει με τις δόμες και τα λιθόστρωτα της κοινότητας. Σκαλιστή βλάστηση θα φαίνεται ότι ξεφυτρώνει μέσα από στις σχισμάδες των λίθων. Η βλάστηση αυτή θα μεταλλαχθεί ομοιόμορφα στα μέσα της στήλης σαν στεφάνι από δάφνες στα χαραγμένα ονοματεπώνυμα των ηρώων. Και πάνω-πάνω τα περιστέρια, τα οποία προσπαθούν να αγγίξουν το γαλάζιο του ουρανού και τις βουνοκορφές της Μαδαρής που δεσπόζει επιβλητικά», λέει η Ελίνα Ιωάννου.
7. ΝΙΚΟΣ ΚΟΥΡΟΥΣΙΗΣ
Η έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ
Δυο μπρούντζινες κολώνες που ενώνονται στην κορυφή συνθέτουν το μνημείο για την έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ στη Χλώρακα. Ο γλύπτης Νίκος Κουρούσιης επισκέφθηκε πολλές φορές τον χώρο για να επιλέξει το σημείο όπου θα δημιουργούσε το γλυπτό του, το οποίο μοιάζει με ένα σύγχρονο καμπαναριό.
«Θυμάμαι που στο χωριό μου όταν ήμουν μικρός, οι καμπάνες χτυπούσαν κάθε φορά που γινόταν κάτι σημαντικό. Αυτή τη μνήμη προσπάθησα να μεταφέρω με το συγκεκριμένο γλυπτό. Το σημείο όπου τοποθετήθηκε έχει μεγάλη σημασία, γιατί με ενδιέφερε το φως από τη δύση του ήλιου να περνά ανάμεσα από τις κολώνες. Στην κορυφή του έργου υπάρχει μια μάζα από ατσάλι η οποία παραπέμπει σε έκρηξη και συμβολίζει την έναρξη του αγώνα της ΕΟΚΑ. Πρόσφατα μάλιστα ανακάλυψα ότι στην κορυφή του έργου ένας αετός δημιούργησε τη φωλιά του. Δηλαδή προστέθηκε ένας ακόμα συμβολισμός από τη φύση», σημειώνει ο γλύπτης.
8. ΝΙΚΟΣ ΚΟΥΡΟΥΣΙΗΣ
Νερό και φωτιά
Αρχικά, το μνημείο στο Μιτσερό έγινε για τους οκτώ αγνοούμενους της κοινότητας που χάθηκαν στη διάρκεια της τουρκικής εισβολής. Στο μεταξύ όμως βρέθηκαν τα οστά τους και ταυτοποιήθηκαν. Στο γλυπτό του ο Νίκος Κουρούσιης χρησιμοποιεί το νερό και τη φωτιά, δυο στοιχεία που συμβολίζουν τη ζωή. Στο σημείο που δημιουργήθηκε το έργο υπήρχε παλιά μια βρύση, από την οποία ο κόσμος μετέφερε στα σπίτια του νερό.
Στο πρώτο κομμάτι του γλυπτού, μια τεράστια πέτρα βγαλμένη από τα βουνά του χωριού μοιάζει να αιωρείται πάνω από το νερό. Δίπλα στήθηκε ένας τοίχος από πέτρα, με κενά τα οποία συμβολίζουν τους οκτώ πεσόντες. Μέσα στα κενά που περιβάλλονται από γυαλί ανάβουν φωτιά οι κάτοικοι κάθε φορά που θέλουν να τιμήσουν τους ήρωες.
maria.panayiotou@phileleftheros.com
Φιλελεύθερα, 24.1.2021.
