O καλλιτέχνης που το όνομα του έχει ταυτιστεί με το κυπριακό τοπίο, δημιούργησε μια ενότητα έργων στα οποία πρωταγωνιστεί το γυναικείο γυμνό. Αυτή την άγνωστη πτυχή του έργου του αναδεικνύει η διαδικτυακή έκθεση της Λεβεντείου Πινακοθήκης. Η Ελένη Νικήτα μιλά για τις επιρροές του μεγάλου καλλιτέχνη και τη στροφή του από τη θεματική του γυμνού στα τοπία.
Η φυσική επαφή του κοινού στους χώρους των μουσείων δεν μπορεί να υποκατασταθεί ή να αντικατασταθεί. Ωστόσο, πολλά μουσεία και γκαλερί σε όλο τον κόσμο «μετακόμισαν» στο διαδίκτυο, προσαρμόζοντας τις εκθέσεις και τα προγράμματά τους στις νέες συνθήκες. Σ’ αυτό το πλαίσιο προσαρμόστηκε και η Λεβέντειος Πινακοθήκη, η οποία αυτή την περίοδο παρουσιάζει στην ιστοσελίδα της την έκθεση «Ιωάννης Κισσονέργης – Απεικονίζοντας τη γυναικεία σαγήνη». Η Ελένη Νικήτα και η Κατερίνα Στεφανίδου που επιμελήθηκαν την έκθεση σημειώνουν ότι είναι η πρώτη φορά που αναδεικνύεται αυτή η πλευρά του έργου του Κισσονέργη. Αφετηρία για τη μικρή έκθεση ήταν ένας μικρός αριθμός έργων με τις θεματικές αυτές που περιλαμβάνονται ανάμεσα στα έργα του καλλιτέχνη τα οποία παραχώρησαν τα εγγόνια του στη Λεβέντειο με τη μορφή μακροχρόνιου δανεισμού.
Ο Ιωάννης Κισσονέργης γεννήθηκε στη Λευκωσία το 1889. Το 1907 αποφοίτησε από το Παγκύπριο Γυμνάσιο και λίγο αργότερα πήγε στην Αθήνα για σπουδές στην Ιατρική. Κατά τη διάρκεια των Βαλκανικών Πολέμων (1912-1913) εργάστηκε ως εθελοντής του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού στη Θεσσαλονίκη. Μετά το τέλος του πολέμου, εγκατέλειψε τις ιατρικές του σπουδές και εγγράφηκε στη Σχολή Καλών Τεχνών. Παράλληλα άρχισε να συνεργάζεται με ελληνικές εφημερίδες ως σκιτσογράφος. Έπειτα από σπουδές ενάμιση χρόνου, προσβλήθηκε από φυματίωση και αναγκάστηκε να εγκαταλείψει τη Σχολή και να επιστρέψει στην Κύπρο.
Στην ιστορία της κυπριακής τέχνης ο Κισσονέργης είναι ταυτισμένος με την τοπιογραφία. Τη σειρά των έργων με θεματολογία το γυμνό, εξηγεί η Ελένη Νικήτα, τη δημιούργησε τα πρώτα χρόνια μετά την επιστροφή του στην Κύπρο από τις σπουδές του στην Αθήνα ιδιαίτερα την εποχή του μεσοπολέμου. «Η έρευνα μάς δείχνει ότι τα έργα του με γυμνά είναι εμπνευσμένα από ακαδημαϊκά έργα, ιδιαίτερα της Art Pobier των Γάλλων καλλιτεχνών του δεύτερου μισού του 19ου αιώνα».
Τη θεματογραφία και το ύφος των έργων του επηρέασαν και οι καθηγητές του στη Σχολή Καλών Τεχνών. «Καθηγητές στη Σχολή κατά τη μαθητεία του υπήρξαν οι Γεώργιος Ροϊλός, Γεώργιος Ιακωβίδης, Σπυρίδων Βικάτος, Δημήτριος Γερανιώτης και Παύλος Μαθιόπουλος. Το γενικότερο κλίμα που επικρατούσε στο εκπαιδευτικό αυτό ίδρυμα ήταν ο ακαδημαϊσμός του Μονάχου. Όμως, από το τέλος του 19ου αιώνα η Σχολή Καλών Τεχνών του Μονάχου έπαψε να είναι μονόδρομος. Από τους καθηγητές του Κισσονέργη, ο Ροϊλός σπούδασε στο Μόναχο και αργότερα στο Παρίσι, και ο Μαθιόπουλος στο Παρίσι. Έτσι, το ρεύμα της γαλλικής ακαδημαϊκής τέχνης και της τέχνης της Belle Epoque άρχισε να εισάγεται στην Ελλάδα και να βρίσκει αποδέκτες στην αθηναϊκή ανώτερη τάξη.
Ο Κισσονέργης θα επηρεασθεί από τους καθηγητές του και επιστρέφοντας στην Κύπρο θα δώσει στην αρχή της καλλιτεχνικής του πορείας έργα που κινούνται σε αυτό το ύφος. Τα έργα αυτά αντλούν την έμπνευσή τους από μυθολογικές ιστορίες ή επεισόδια της Βίβλου, από το αισθησιακό θεματικό περιεχόμενο του οριενταλισμού ή ακόμα από τα διακοσμητικά θέματα της Art Nouveau στα οποία κυριαρχεί το γυναικείο γυμνό». Αυτά τα έργα, σχολιάζει η ιστορικός τέχνης, ήταν πολύ δημοφιλή τον 19ο αιώνα. «Γάλλοι καλλιτέχνες όπως ο Alexandre Cabanel και ο William-Adolphe Bouguereau, έργο του οποίου αντέγραψε ο Κισσονέργης, και γενικότερα πολλοί ακαδημαϊκοί ζωγράφοι, χρησιμοποίησαν το θεματικό περιεχόμενο ως πρόσχημα για την απόδοση του γυναικείου γυμνού με σεξουαλικά υπονοούμενα, προσελκύοντας ιδιαίτερα το αντρικό βλέμμα. Ο ερωτισμός ανέκαθεν ήταν ένα θεμιτό θέμα στην τέχνη. Η Αφροδίτη αποτέλεσε το συνώνυμο της γυναικείας σαγήνης και έτσι είχαμε έργα όπως την «Κοιμωμένη Αφροδίτη» του Τζιορτζιόνε, την «Τουαλέτα της Αφροδίτης» του Βελάσκεθ, την «Αφροδίτη του Ουρμπίνο» του Τισιάνο. Και όλα τα άλλα έργα που ακολούθησαν».
Ερεθίσματα για τα έργα του ο Κύπριος καλλιτέχνης αντλούσε και από περιοδικά τέχνης και βιβλία. Ο Αδαμάντιος Διαμαντής εμπιστεύθηκε στην Ελένη Νικήτα ότι ο Κισσονέργης δανειζόταν το περιοδικό Colour Magazine από τη γειτόνισσα και φίλη του, την Ζωή Clark, αδελφή της μητέρας του ζωγράφου και πεζογράφου Νίκου Νικολαΐδη. Το περιοδικό αυτό του άνοιξε και ένα παράθυρο σε μορφές τέχνης που ήταν δημοφιλείς στη Βρετανία.
Πώς όμως ο Κισσονέργης άφησε τη θεματολογία του γυμνού και στράφηκε στην τοπιογραφία; «Ο Κισσονέργης είχε ανάγκη να πωλεί τα έργα του για να συμπληρώνει το εισόδημα που έπαιρνε ως καθηγητής στο Παγκύπριο Γυμνάσιο. Ειρήσθω εν παρόδω είναι ο πρώτος Κύπριος καλλιτέχνης που έφερε το έργο τέχνης κοντά στο κοινό. Οι πίνακες με το γυναικείο γυμνό είχαν περιορισμένους αποδέκτες. Έτσι στράφηκε στην τοπιογραφία χρησιμοποιώντας και υδροχρώματα, δημιουργώντας μικρούς σε μέγεθος πίνακες που ήταν πολύ δημοφιλείς όχι μόνο στους Κύπριους αλλά και στους ξένους. Είναι ο πρώτος Κύπριος καλλιτέχνης που χειρίστηκε τη φύση ως τοπίο και γι’ αυτό θεωρείται ο πατέρας της κυπριακής τοπιογραφίας. Βέβαια στη στροφή αυτή του Κισσονέργη προς το τοπίο συνέτεινε και το γεγονός ότι η αντιμετώπιση του γυναικείου γυμνού άλλαξε ριζικά τον 20ο αιώνα ως αποτέλεσμα πλήθους παραγόντων», σχολιάζει η κ. Νικήτα.
Η έκθεση αναδεικνύει επτά έργα του Κισσονέργη και ένα παραβάν με απεικονίσεις από το κίνημα της Art Nouveau. Στο μεταξύ, άλλα τρία έργα του εντοπίστηκαν σε ιδιωτικές συλλογές με αφορμή τη διοργάνωση της Πινακοθήκης. Οι επιμελήτριες καλούν όσους ενδεχομένως να έχουν στη συλλογή τους έργα της ίδιας περιόδου και θεματογραφίας, να έρθουν σε επαφή μαζί τους.
Την έκθεση «Ιωάννης Κισσονέργης – Απεικονίζοντας τη γυναικεία σαγήνη» που επιμελήθηκαν η Ελένη Σ. Νικήτα και η Κατερίνα Στεφανίδη μπορείτε να δείτε στον σύνδεσμο: https://app.lapentor.com/sphere/ioannis-kissonerghis-virtual-exhibition?scene=5fdcc58dbb1db54b0a4a4eb4
Κεντρική φωτο: Γυμνό σε ντιβάνι (Συλλογή Εγγονών Ιωάννη Κισσονέργη).
Φιλελεύθερα, 3.2.2021.
