Είναι δύσκολο να θρηνείς την απώλεια μιας καλλιτέχνιδας η οποία συνήψε, πολλές φορές, μια ιδιαίτερη και ιδιότυπη σχέση με τον χρόνο.
Θέλω να πω ότι για την Κούλα (να μου επιτρέψετε να χρησιμοποιώ το μικρό της όνομα, μάλλον επειδή έτσι έχει εντυπωθεί μέσα μας, ώστε να μπορούμε να προσεγγίζουμε, ίσως, το μεγαλείο μιας προσωπικότητας larger than life), ο χρόνος δεν υπήρξε ποτέ γραμμικός.
Δεν ακολουθούσε τη σειρά αρχή – μέση – τέλος. Μπροστά στην επικείμενη παύση του σώματος, που την ένιωθε να πλησιάζει, πρόταξε όλη της την ενέργεια για να δημιουργήσει νέες διασυνδέσεις ανάμεσα σε φαινομενικά ασύνδετους τόπους και χρόνους και να μας βάλει μέσα στα βαθιά, ποιητικά και ζωογόνα επέκεινα των περιβαλλόντων που δημιουργούσε, σαν να ήθελε να μας κρατήσει κοντά της, συμμέτοχους.
Γεννημένη στις 29 Φεβρουαρίου 1956 στο Λονδίνο και μεγαλωμένη στη Λεμεσό, η Σαββίδου είχε τη βάση της στη Λευκωσία. Σπούδασε Πλαστικές Τέχνες στη Σχολή Καλών Τεχνών της Λυών, όπου διαμόρφωσε τις πρώτες της αναζητήσεις, εξερευνώντας τη μεταμόρφωση ιδεών και υλικών, με ό,τι αυτό συνεπάγεται σε επίπεδο διαδικασίας και νοήματος.
Άρχισε να εκθέτει το έργο της στην Κύπρο και στο εξωτερικό, συμμετέχοντας σε σημαντικές διεθνείς διοργανώσεις όπως η Μπιενάλε Νέων Καλλιτεχνών της Ευρώπης και της Μεσογείου στη Βαρκελώνη (1987) και η 17η Μπιενάλε Αλεξάνδρειας (1991).
Οι πρώτες αυτές εμπειρίες και μετακινήσεις δεν άργησαν να αποκρυσταλλωθούν σε εκθετικές χειρονομίες με έντονο βιωματικό και τελετουργικό χαρακτήρα, οι οποίες σημάδεψαν καθοριστικά την πρώιμη πορεία της, με εκθέσεις-σταθμούς στο Diaspro Art Centre: η «Σιωπηροί Διάλογοι – Σιωπηρές Συμφωνίες» (1987), για την οποία μάζεψε δέντρα από τη Λεμεσό και τα έβαψε μπλε – κυρίως επειδή το χρώμα αυτό της θύμιζε το λουλακί της γιαγιάς της, αλλά και επειδή το μπλε είναι το χρώμα της απεραντοσύνης.
Ακολούθησε η έκθεση «Των μοναχικών διάβαση αδιάβατων μονοπατιών» (1995), μια τρυφερή ελεγεία για τη μοναξιά και τα αδιέξοδα του καλλιτέχνη που αναζητά στα τυφλά έναν νέο τόπο και επιμένει να βαδίζει εκεί όπου το πέρασμα μοιάζει αδύνατο. Η έκθεση αφιερώθηκε στον πολυαγαπημένο της ανιψιό, Νικόλα Οικονόμου, τη μνήμη του οποίου διαφύλαττε με βαθιά στοργή.
Την καλλιτεχνική της υπόσταση συμπληρώνει επίσης μια μακρά περίοδος απουσίας από το προσκήνιο, κατά την οποία φρόντιζε ανθρώπους που την είχαν ανάγκη, όμως δεν έπαψε ποτέ να δημιουργεί. Η επανένταξη της στο καλλιτεχνικό γίγνεσθαι και η ορμή με την οποία διεκδίκησε εκ νέου ορατότητα για το έργο της δημιούργησαν μια σπάνια και παραγωγική συνθήκη. Η Κούλα κατάφερε να φέρει κοντά διαφορετικές γενιές καλλιτεχνών και άφησε τα έργα της να αναμετρηθούν με νέα πλαίσια και κοσμοθεωρίες, με ιδιαίτερα γόνιμα αποτελέσματα.
Σημαντικοί σταθμοί υπήρξαν οι σόλο εκθέσεις «Χρόνια Σύγχυσης» στο The Island Club (2022), με ένα σύνολο έργων από διάφορες σειρές που ουσιαστικά επανασύστησε τη καλλιτέχνη σε νεότερα κοινά, και η «Χρόνος, και Χρόνος Ξανά» στη RODEO στον Πειραιά (2022), όπου παρουσιάστηκαν τα έργα-ανθρωποπούλια της έκθεσης «Των μοναχικών διάβαση αδιάβατων μονοπατιών», σε ένα χώρο που ανέδειξε τις μυθολογικές προεκτάσεις και “ζωντάνεψε” τις φόρμες των γλυπτών, καθώς και τις ζωγραφισμένες επιφάνειές τους.
Όταν πρωτομπήκα στο στούντιό της, μου φάνηκε σαν ένας αποθηκευτικός χώρος τελετουργικών αντικειμένων, τα οποία είχαν αποκοπεί από το παρελθόν τους, και ταυτόχρονα υπήρχε μια έντονη αίσθηση του «από πάντα», της δημιουργίας που συνέβαινε επειδή έπρεπε, επειδή το πνεύμα που επικαλέστηκε για να τη βοηθήσει ζήτησε τον αγωγό του – εκείνο που θα του υποδείκνυε τον τρόπο επικοινωνίας με όσους χρειάζονταν τη βοήθειά του. «Όταν δουλεύω δεν έχω τις μνήμες της Κούλας», έλεγε η ίδια. «Ένιωθα ότι είμαι ένα μέσο. Ηλεκτρισμός, και τέλειωσε».
Θα σταθώ και σε ένα ακόμη έργο: μια φωτογραφική σειρά την οποία παραχώρησε η Κούλα για αναδημοσίευση στο βιβλίο Borrowed που ετοιμάσαμε το 2022 και η οποία παρουσιάστηκε επίσης στην έκθεση «Rhythm, Citizen» της Μαρίας Τουμάζου, εικαστικού με την οποία διατηρούσε πολύ στενή σχέση. Τις φωτογραφίες τράβηξε η Σαββίδου με κάμερα κινητού χαμηλής ευκρίνειας κατά τη διάρκεια παραμονής της σε νοσοκομείο.
Στη συνέχεια, χρησιμοποίησε πολύ λεπτό χαρτί αλληλογραφίας και έναν απλό εκτυπωτή, δημιουργώντας μια σχεδόν ζωγραφική επιφάνεια που προσδίδει στις εικόνες μια διάφανη αίσθηση και μια θολή, εύθραυστη υφή. Κρατώντας το χαρτί κόντρα στο φως, το αποτέλεσμα μοιάζει σχεδόν ημιδιαφανές· μια νέα διάσταση αναδύεται, όπου επικρατεί μόνο μια υποψία χρώματος.
Η στοιχειωμένη αυτή ποιότητά τους με άγγιξε στη στιγμή. Μαζί με την απουσία κάποιας ανθρώπινης φιγούρας, οι φωτογραφίες καταγράφουν ίχνη παρουσίας: τους λεκέδες στα λευκά σεντόνια, το αμάνικο πλεκτό ζακετάκι που βρίσκεται ακουμπισμένο στην πλάτη της αναπηρικής καρέκλας που μοιάζει σαν θρόνος, τα λουλούδια στο βάζο, τα προσεκτικά ακουμπισμένα μαξιλάρια με τα μάτια να περιφρουρούν τον ασθενή και τον επισκέπτη, να κοιτάνε εμάς με όλη τη δύναμη ενός σιωπηρού μάρτυρα που ζωντανεύει μέσω της τελετουργικής του επιτέλεσης, σαν επόπτης που βρίσκεται νοητά εκεί.
Κάθε ίχνος φαίνεται να ομορφαίνει το δωμάτιο με μία προσεγμένα διάσπαρτη συναισθηματικότητα, σαν ένα ρεύμα ενάντια στο τιθασευμένο αίσθημα του απολιθωμένου πόνου. Ακόμα και τις φωτογραφίες της, η Κούλα τις έκανε επιφάνειες μεταμόρφωσης.
Ελεύθερα, 25.01.2026
