Εναλλακτικές χαρτογραφήσεις στο φυτώριο.
Στο πλαίσιο του προγράμματος Minor Gestures Take Root In the Cracks του Συνδέσμου Εικαστικών Καλλιτεχνών και Θεωρητικών Τέχνης – φυτωριο, πραγματοποιείται τους τελευταίους μήνες μια σειρά δράσεων που επιχειρούν να διατηρήσουν τον χώρο ως ενεργό τόπο πολιτισμού, απέναντι σε μια λογική «πολλαπλής χρήσης» που τείνει να μετατρέπει τον δημόσιο χώρο σε ουδέτερη αίθουσα γενικής κατανάλωσης.
Το πρόγραμμα λειτουργεί ως πεδίο στοχασμού και πρακτικής γύρω από το τι σημαίνει δημόσιος χώρος, ποιοι τον ορίζουν και ποιες αφηγήσεις χωράνε μέσα του.
Το πρόγραμμα ξεκίνησε τον Νοέμβριο του 2025, όταν η Ανδριάνα Λαγούδη, ύστερα από πρόσκληση της επιμελήτριας και μέλους του Δ.Σ. Ντενίζ Αραούζου, οργάνωσε μια τριμερή σειρά δράσεων γύρω από το αποικιακό παρελθόν του Δημοτικού Κήπου Λευκωσίας και τις αναδυόμενες χαρτογραφίες της περιοχής, με έμφαση στις οδούς Βύρωνος και Γλάδστωνος.
Οι δράσεις αυτές μετατόπισαν το ενδιαφέρον από τη στενά ορισμένη χωρικότητα του κήπου προς μια κριτική ανάγνωση του αστικού τοπίου, μέσα από περιπάτους, παρατηρήσεις και υποθετικές εικαστικές χαρτογραφήσεις.
Η οδός Λόρδου Βύρωνος, ο πρώτος δρόμος που επεκτάθηκε έξω από τα Τείχη της Λευκωσίας κατά τη βρετανική αποικιοκρατία, αποτέλεσε κεντρικό σημείο αυτής της διερεύνησης.
Ο δρόμος σχεδιάστηκε ως εργαλείο διοικητικού ελέγχου και συμβολικής κυριαρχίας του αποικιακού κράτους πάνω στους κατοίκους της πόλης και βρίσκεται σε άμεση γειτνίαση με τον Δημοτικό Κήπο, όπου σήμερα στεγάζεται το φυτώριο.
Μέσα από την εμβάθυνση στο δοκιμιακό φιλμ The Road του Δρ Κώστα Κωνσταντίνου και της Χριστιάνας Πυρίσιη, συζήτηση με τους συντελεστές και την ιστορικό Νταϊάνα Μαρκίδου, και ακολούθως μέσα από την επιτόπια εμπειρία του περιπάτου, επιχειρήθηκε μια επανατοποθέτηση του δρόμου στη βιωμένη κυπριακή πραγματικότητα.
Παλιοί χάρτες εμπλουτίστηκαν με νέες πληροφορίες, ο χρόνος επιμηκύνθηκε μέσω της προσωπικής μνήμης και της σωματικής εμπειρίας και ο χώρος νοήθηκε ως ένα παλλόμενο πεδίο πολλαπλών ιστορικοτήτων.
Η χαρτογράφηση, σε αυτό το πλαίσιο, λειτούργησε ως πράξη ενεργής συμμετοχής στον επανακαθορισμό του ποιοι και ποιες χωρούν στις συλλογικές αφηγήσεις του τόπου. Πρόκειται για μια πολιτική της φροντίδας, όπου το προσωπικό αναγνωρίζεται ως έγκυρη πολιτική εμπειρία και τα «φαντάσματα» του παρελθόντος καλούνται να συνυπάρξουν με τις μελλοντικές δυνατότητες.
Σ’ αυτό το ευρύτερο πλαίσιο εντάχθηκε και η παρουσίαση της έκδοσης Of Monumental το Σάββατο 31/01, η οποία συνοδεύει το ομώνυμο διαθεματικό πρόγραμμα. Το Of Monumental είναι μια σύλληψη του εικαστικού PASHIAS, σε συνεργασία με τον αρχιτέκτονα και ακαδημαϊκό Δημήτρη Βενιζέλο, την ερευνήτρια Selin Genç, την οπτικοακουστική καλλιτέχνιδα Rahme Veziroğlu και την επιμελήτρια Μελίνα Φιλίππου, και υλοποιείται από τον διακοινοτικό πολιτιστικό οργανισμό Visual Voices.
Η παρουσίαση εστίασε στον δημόσιο χώρο και στα μνημεία δημόσιας τέχνης ως «σχεσιακά αντικείμενα»: αντικείμενα που δεν είναι στατικά, αλλά επανανοηματοδοτούνται μέσα από την κοινωνική ζωή και τις καθημερινές σχέσεις που τα περιβάλλουν.
Το πρότζεκτ εξετάζει μια σειρά έργων από διαφορετικές πόλεις της Κύπρου, από το Μνημείο Ελευθερίας του Ιωάννη Νοταρά (1973, Λευκωσία) έως το Γιαφίτικο Πορτοκάλι της Sevcan Çerkez και το Ουράνιο Τόξο του Νίκου Κουρούση (1976, Λευκωσία), που έχει πλέον αποκαθηλωθεί, αναδεικνύοντας τον δημόσιο χώρο ως κατεξοχήν αγωνιστικό πεδίο, όπου συγκρούονται μνήμες, ταυτότητες και συμφέροντα.
To φυτώριο ως τόπος παρουσίασης πρόσθεσε ένα επιπλέον επίπεδο στη συζήτηση, καθώς πρόκειται για έναν χώρο που ο ίδιος βρίσκεται σε διαρκή διαπραγμάτευση ως προς τη χρήση και τη διαχείρισή του. Μέσα από αυτή την εμπειρία αναδεικνύεται η σημασία της οριζόντιας προσέγγισης του πρότζεκτ, αλλά και η ανάγκη για πιο εκτεταμένες, διαθεματικές (intersectional) κριτικές αναγνώσεις του δημόσιου χώρου, που να λαμβάνουν υπόψη ζητήματα φύλου, τάξης, εθνοτικότητας, εργασίας, τουρισμού και θεσμικής εξουσίας.
Τα αντικείμενα του δημόσιου χώρου δεν εμφανίζονται στο κενό· παράγονται μέσα από συγκεκριμένες διαδικασίες, όπως διαγωνισμοί, θεσμικές αποφάσεις, δημοτικές πολιτικές ή πρωτοβουλίες δημόσιων λειτουργών.
Η ανάδειξη αυτών των διαδικασιών δεν λειτουργεί ανταγωνιστικά προς τη σχεσιακή κατανόηση των έργων, αλλά την ενισχύει, φέρνοντας στο προσκήνιο ερωτήματα για το ποιος αποφασίζει, ποιος καθίσταται ορατός, ποια μνήμη αποκτά δημόσια υπόσταση και ποια παραμένει στο περιθώριο.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η συμπερίληψη στο πρότζεκτ της «Μεγάλης Πατάτας» (2021, Ξυλοφάγου). Ένα αντικείμενο που δεν διεκδικεί καλλιτεχνικό κύρος, δεν επικαλείται υψηλούς συμβολισμούς και δεν απαιτεί ερμηνευτική εξειδίκευση. Κι όμως, πίσω από αυτήν την επιφανειακή απλότητα, συμπυκνώνονται όλες οι διεργασίες που συγκροτούν τον δημόσιο χώρο: θεσμικές αποφάσεις, κοινοτικές ανάγκες, οικονομικές στρατηγικές, επιθυμίες για ορατότητα και αναγνώριση.
Η “πατάτα” είναι το αποτέλεσμα επιλογών, διαπραγματεύσεων και πολιτικών φαντασιώσεων. Και ίσως ακριβώς επειδή δεν προσποιείται κάτι περισσότερο από αυτό που είναι, μας επιτρέπει να δούμε πιο καθαρά τον τρόπο με τον οποίο ο δημόσιος χώρος παράγεται, φορτίζεται και τελικά γίνεται κοινός.
Ελεύθερα, 08.02.2026
