Είμαι άθεος αλλά μου αρέσει το Πάσχα. Μάλλον θα πρέπει να αναδιατυπώσω: θα ήθελα πολύ να είμαι άθεος αλλά αναγκάζομαι να αρκεστώ στον αγνωστικισμό.
Όχι τόσο γιατί νιώθω ότι αδυνατώ να αποδείξω την ανυπαρξία του θεού. Αλλά κυρίως γιατί πιστεύω – αντιστρέφοντας την καντιανή συμβουλή – ότι ακόμα και αν ο θεός υπάρχει, πρέπει να σκεφτόμαστε και να πράττουμε σαν αυτός να μην υπάρχει.
Εξάλλου, από τον αφοριστικό και υπερφίαλο αθεϊσμό του Μπακούνιν ο οποίος μού φαίνεται ότι προβάλλει στο θείο κάποια μισητή ανθρωπόμορφη θωριά, προτιμώ την αντιφατική, αγχώδη, αυτοαναιρούμενη αλλά πείσμονα ελευθεριακή αδιαφορία του Καζαντζάκη για τον τυραννικό «θειό».
Δεν είμαι λοιπόν χριστιανός αλλά –προσδεθείτε– είμαι πολιτισμικά ορθόδοξος. Με την έννοια ότι πολιτισμικά νιώθω βαθιά δεμένος με την κουλτούρα, την παράδοση, το modus vivendi που έχει διαμορφωθεί σε ό,τι γεωγραφικά αποτελεί εξέλιξη της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Είμαι οπαδός της τροπικής (modal) μουσικής, δεν μπορώ να σκεφτώ τη ζωή χωρίς τελετουργικά και κοινότητα, με συγκινεί με κοσμικό τρόπο η βυζαντινή ψαλμωδία και με αφήνει σχεδόν αδιάφορο η λατινική υμνωδία, παγερή όσο και μια γοτθικ ή αψίδα τόσο ψηλή που δεν μπορείς να δεις τις λεπτομέρειές της.
Όταν ήμουν άγριο νιάτο, μαζί με τα χλωρά, έκαιγα και τα ξερά: ο αντικληρικαλισμός μου ο οποίος, ειρρήσθω εν παρόδω, έχει γίνει ακόμα οξύτερος με τα χρόνια, συμπαρέσυρε το κομμάτι της παρακαταθήκης. Η αντιθρησκευτικότητά μου, που θέριεψε ακόμα περισσότερο αφ’ ότου διάβασα σοβαρά ιστορία των θρησκειών και ανθρωπολογία, υποτιμούσε την υλικότητα του ανήκειν την οποία οι εκάστοτε θρησκείες οικειοποιούνται και κεφαλαιοποιούν.
Υποτίμησα ή δεν είχα ακόμα κατανοήσει τη λειτουργία των καταστατικών μύθων κάθε κοινωνίας. Και επειδή είμαι παιδί των κλασικών σπουδών, θεωρούσα πάντα π.χ. την ελληνική μυθολογία – η οποία ουσιαστικά ήταν η άγραφη Αγία Γραφή της αρχαιότητας – κατά πολύ ανώτερη από τις ιστορίες της Βίβλου. Σε επίπεδο πρόσληψης, σίγουρα ο Οιδίπους χτυπά πολύ πιο έντονα και με διάρκεια τις εκλεπτυσμένες χορδές του σύγχρονου καλλιεργημένου αναγνώστη και θεατή από την ιστορία του γάμου στην Κανά.
Όμως, αυτή η σκέψη απηχεί τη θεωρία του «παροντισμού» (presentism) με την οποία είμαστε διαποτισμένοι στη Δύση: τα πάντα – και κυρίως το παρελθόν – ερμηνεύονται μέσω του παρόντος. Δηλαδή, επειδή π.χ. εμείς σήμερα θεωρούμε (όσοι θεωρούμε, τέλος πάντων) την ελληνική μυθολογία νοηματικά και φιλοσοφικά ανώτερη της εβραϊκής της ή χριστιανικής, πράγματι έτσι είναι.
Ένα λογικό συμπέρασμα που προκύπτει από αυτό το παράλογο και ανιστόρητο αξίωμα είναι ότι και για τους αρχαίους, για τους προηγούμενους ανθρώπους και πολιτισμούς, έτσι ήταν.
Αυτό που ξεχνάμε ή υποσυνείδητα βγάζουμε από το οπτικό μας πεδίο είναι ότι κάθε εποχή έχει τη μυθολογία που χρειάζεται ή και αξίζει. Η παρακμή της ρωμαϊκής αυτοκρατορίας άφησε πίσω της συντρίμμια. Η επαναθεμελίωση της ζωής απαιτούσε απλές, στρωτές κουβέντες ειπωμένες από οικείες φιγούρες σε οικεία περιβάλλοντα.
Η ελληνική μυθολογία, αντίθετα, θεμελίωσε την απαράμιλλη ακμή του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού. Η μια μυθολογία έβαλε φρένο στην κάθοδο. Η άλλη πάτησε γκάζι στην ανηφόρα προς την κορυφή του πνεύματος.
Το απόγευμα της Τετάρτης πριν κλείσουν τα σχολεία, ο γιος μου βγαίνοντας από το νηπιαγωγείο άρχισε να μου εξιστορεί πώς πέρασαν τη μέρα τους. «Ο Χριστός πήγε και βρήκε τον φίλο του πεθαμένο. Ε και τον ξαναζωντάνεψε τον φίλο του» μου είπε με μια αληθινή σοβαρότητα πεντάχρονου.
Και αναλογίστηκα τι μπορεί να σημαίνει η ιστορία του Λαζάρου για ένα παιδί στην Κύπρο, στην Ανατολική Μεσόγειο, τον Απρίλιο του 2026. Η φάση όπου ένας κάπως αλλόκοσμος τύπος με υπεράνθρωπες δυνάμεις ανασταίνει τον κολλητό του είναι ίσως το πιο δραστικό αντι-αφήγημα στη φρίκη του πολέμου που αυτή τη φορά μάς άγγιξε και με φυσικό τρόπο.
Μια τέτοια ιστορία για ένα πεντάχρονο που ανακαλύπτει στη ντουλάπα ένα σακίδιο με είδη πρώτης ανάγκης, για ένα παιδί που ακούει, που ζει την απόλυτη ανασφάλεια, είναι μια ιστορία αναμφίβολα επιδραστική: η ζωή και η φιλία αξίζει περισσότερο από τον θάνατο και από το να είσαι παρτάκιας!
Καλό Πάσχα ένθεοι, άθεοι κι επί τα αυτά.
Ελεύθερα, 11.04.2026
