Μία από τις πλέον αναγνωρισμένες προσωπικότητες στον χώρο του πολιτισμού στην Ευρώπη, με εμπειρία σε ζητήματα πολιτιστικής διακυβέρνησης, δικαιωμάτων των καλλιτεχνών και του θεσμού των Πολιτιστικών Πρωτευουσών, η Μέρι Αν ΝτεΦλιχ (Mary Ann DeVlieg) φιλοξενείται από το Λάρνακα 2030 για μια σημαντική διάλεξη, στο πλαίσιο του συνεδρίου του δικτύου CultureNext. Στη συνέντευξή της μιλάει μεταξύ άλλων για τον ρόλο του πολιτισμού σε εποχές δημοκρατικής κρίσης, πόλωσης και απειλής για τα ανθρώπινα δικαιώματα.

–Ποιον ρόλο διαδραματίζουν σήμερα οι Ευρωπαϊκές Πολιτιστικές Πρωτεύουσες (ECOCs); Πρόκειται για μια διοργάνωση που ενεργοποιεί προσωρινά τον πολιτισμό σε μια πόλη και έπειτα ξεθωριάζει; Ή όντως αφήνει πίσω της μια διαρκή κληρονομιά; Οι Ευρωπαϊκές Πολιτιστικές Πρωτεύουσες μαθαίνουν από τις εμπειρίες τους. Από την ίδρυση του προγράμματος των πολιτιστικών πρωτευουσών το 1985, ένα από τα πολλά στοιχεία που έχουν αλλάξει σημαντικά είναι η ιδέα ότι η διοργάνωση πρέπει να αφήνει μία κληρονομιά στην πόλη που εκάστοτε διοργανώνει. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει καλύτερες υποδομές για τις τέχνες και τον πολιτισμό, καλύτερη στήριξη και προβολή για καλλιτέχνες και εργαζομένους στον πολιτισμό, ενδεχομένως πιο διαφοροποιημένη και προσβάσιμη πολιτιστική προσφορά για τους κατοίκους των πόλεων ή ακόμη και της περιφέρειας που φιλοξενεί τη διοργάνωση. Άρα, η σύντομη απάντηση είναι ότι εναπόκειται στην ίδια την πόλη που διεκδικεί τον τίτλο να αποδείξει ότι θα αφήσει κληρονομιά και φυσικά έπειτα να το πράξει!

–Οι πολιτικές για τον πολιτισμό συχνά σχεδιάζονται από πάνω προς τα κάτω. Τι αντίκτυπο έχει αυτό στον ίδιο τον πολιτισμό, στη συμμετοχή, στη συμπερίληψη, αλλά και στην ελευθερία του καλλιτέχνη; Σε μια δημοκρατία, η δημόσια πολιτική οφείλει να είναι κυκλική, με τους πολίτες να συνομιλούν με πολιτικούς και φορείς χάραξης πολιτικής, οι οποίοι ακούν και διαμορφώνουν πολιτικές που αντανακλούν τις ανησυχίες τους. Όμως ο κύκλος διαμόρφωσης πολιτικής είναι αργός και γραφειοκρατικός και πολύ συχνά οι πολιτικές εφαρμόζονται τελικά όταν οι τρέχουσες συνθήκες ή τα ζητήματα έχουν ήδη αλλάξει. Γι’ αυτό είναι ουσιώδες οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής να βρίσκονται σε συνεχή διάλογο με καλλιτέχνες και εργαζομένους στον πολιτισμό, καθώς και με το κοινό, ώστε να ακολουθούν τις μεταβολές και να απευθύνονται στις πραγματικές ανάγκες.

–Σε πρακτικό επίπεδο, τι σημαίνει να ανήκει κανείς σε ένα δίκτυο όπως το Culture Next και πώς αυτό επηρεάζει τις πόλεις-μέλη του; Δίκτυα όπως το Culture Next υπάρχουν για αμοιβαία στήριξη, ανταλλαγή και μάθηση. Ιδανικά, οι πόλεις μαθαίνουν από τα λάθη και τις επιτυχίες των άλλων, εμπνέονται από όσα έχουν γίνει και μετασχηματίζουν δημιουργικά αυτή την έμπνευση σε κάτι που ταιριάζει στη δική τους κατάσταση. Ή, εναλλακτικά, που μπορεί να την αμφισβητήσει θετικά.

–Η «ηθική της φροντίδας» είναι ένα ζήτημα που έχετε θέσει και συζητείται πλέον συχνά. Θα μπορούσατε να μας την εξηγήσετε; Η ηθική της φροντίδας είναι ένας πλήρως αναγνωρισμένος κλάδος της φιλοσοφίας. Είναι μια επιστημονική περιοχή αλλά και ένας τρόπος ύπαρξης στον κόσμο – μια «πρακτική». Η φροντίδα εφαρμόζεται στην καθημερινή ζωή και στην εργασία κάποιου μέσω ορισμένων «αξιών», όπως η προσοχή, δηλαδή να βλέπεις γύρω σου και να αντιλαμβάνεσαι αν κάποιος βρίσκεται σε δύσκολη ή άβολη κατάσταση, η ευθύνη, δηλαδή να αισθάνεσαι ότι έχεις ρόλο να διαδραματίσεις στην αντιμετώπιση, η επάρκεια, δηλαδή να έχεις ή να αποκτήσεις τα απαιτούμενα μέσα για την περίσταση και η ανταπόκριση, δηλαδή να διασφαλίζεις ότι το άτομο ή τα άτομα που βοηθάς γνωρίζουν και συμφωνούν με την ενέργεια που πρόκειται να γίνει — στην καλύτερη περίπτωση τη συνδιαμορφώνουν. Τέλος, η εμπιστοσύνη και η αλληλεγγύη, να στέκεστε μαζί, υποστηρίζοντας ο ένας τον άλλο σε ισότιμη βάση.

–Μπορείτε να μας δώσετε τη διάσταση που αυτή αφορά στον πολιτισμό; Η φροντίδα πρέπει να εφαρμόζεται όταν εργαζόμαστε με συναδέλφους, καλλιτέχνες, το κοινό και ακόμη και με χρηματοδότες. Οι άνθρωποι στον χώρο των τεχνών συχνά εργάζονται υπερβολικά πολλές ώρες και πολύ σκληρά, ειδικά στις Ευρωπαϊκές Πολιτιστικές Πρωτεύουσες. Η επαγγελματική εξουθένωση είναι πολύ συχνή και όποιος έχει οικογένεια συχνά αδυνατεί να αφιερώσει τόσο χρόνο, ή βρίσκεται διχασμένος ανάμεσα στις οικογενειακές υποχρεώσεις και την εργασία του.

–Έχετε εργαστεί εκτενώς σε ζητήματα που αφορούν καλλιτέχνες σε κίνδυνο. Πώς έχει εξελιχθεί αυτό το πεδίο τα τελευταία χρόνια; Η έννοια του «καλλιτέχνη σε κίνδυνο» πιθανότατα εμπνεύστηκε από το πρώτο συνέδριο Scholars at Risk στο Πανεπιστήμιο του Σικάγου το 1999 και χρησιμοποιήθηκε πρώτη φορά για να περιγράψει καλλιτέχνες το 2005, όταν ιδρύθηκε η freeDimensional, ένας παγκόσμιος οργανισμός με έδρα τη Νέα Υόρκη. Η φετφά εναντίον του Salman Rushdie το 1989 ανέδειξε τους κινδύνους που αντιμετωπίζουν όλοι οι συγγραφείς, όχι μόνο οι δημοσιογράφοι. Το κίνημα Cities of Asylum για διωκόμενους συγγραφείς ξεκίνησε το 1993 και επεκτάθηκε από το ICORN, που ιδρύθηκε το 2006 στη Νορβηγία ως International Cities of Refuge Network, εξυπηρετώντας αρχικά μόνο συγγραφείς. Η Freemuse, επίσης στη Νορβηγία, ιδρύθηκε το 1998 αλλά αργότερα άνοιξε σε όλους τους καλλιτέχνες και πλαισιώθηκε από νεότερους οργανισμούς όπως το Artists at Risk με έδρα το Βερολίνο και το ARC στις ΗΠΑ. Ατομικές καλλιτεχνικές φιλοξενίες υποδέχονται επίσης καλλιτέχνες που έχουν εκτοπιστεί λόγω διώξεων. Παρότι θεσμοί όπως ο ΟΗΕ και η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εστιάζουν ολοένα και περισσότερο σε καλλιτέχνες που πλήττονται από εκτοπισμό, οι χώρες αυστηροποιούν τα καθεστώτα θεωρήσεων εισόδου και ορισμένα προγράμματα- όπως εκείνα για Παλαιστίνιους καλλιτέχνες- διακόπτονται λόγω πολιτικών πιέσεων. Η κατάσταση αυτή είναι κοινή με τους υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων που βρίσκονται σε κίνδυνο και έχουν μετεγκατασταθεί.

–Πώς συνδέεται η εμπειρία του εκτοπισμού με τη συζήτηση για τα πολιτιστικά δικαιώματα; Όλοι έχουν δικαίωμα στα πολιτιστικά δικαιώματα, καθώς αποτελούν μέρος των διεθνώς αναγνωρισμένων και κατοχυρωμένων ανθρωπίνων δικαιωμάτων, όπως το δικαίωμα στην ελευθερία του λόγου, της θρησκείας, τα δικαιώματα των γυναικών, τα δικαιώματα των παιδιών κ.λπ. Αυτό σημαίνει ότι όλοι έχουν δικαίωμα να μιλούν τη δική τους γλώσσα, να τραγουδούν τα δικά τους τραγούδια, να ασκούν τον πολιτισμό τους – εφόσον αυτό που κάνουν δεν παραβιάζει τα ανθρώπινα δικαιώματα κάποιου άλλου. Αυτός είναι ο βασικός κανόνας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων: δεν μπορείς να εμποδίζεις τα ανθρώπινα δικαιώματα των άλλων ενώ διεκδικείς να απολαμβάνεις τα δικά σου. Άρα, αν και όταν άνθρωποι εκτοπίζονται λόγω σύγκρουσης, πολιτοφυλακών, πολέμου, ακραίας φτώχειας, κλιματικών καταστροφών και πλέον μπορούμε να μιλήσουμε και για γενοκτονία… αυτοί οι άνθρωποι έχουν τα ίδια ανθρώπινα δικαιώματα με οποιονδήποτε άλλο. Πιστεύω ακράδαντα ότι εμείς στον τομέα των τεχνών έχουμε καθήκον να διασφαλίσουμε ότι τουλάχιστον οι καλλιτέχνες, αλλά και άλλοι, έχουν στήριξη ώστε να απολαμβάνουν τα πολιτιστικά τους δικαιώματα. Δεν μπορούμε να σώσουμε τον κόσμο, αλλά μπορούμε να κάνουμε το καλύτερο δυνατό στον δικό μας τομέα.

–Σήμερα γίνεται πολλή συζήτηση στην Ευρώπη για κρίση της δημοκρατίας. Ποιον ρόλο μπορεί να διαδραματίσει ο πολιτισμός σε αυτό το πλαίσιο; Δεν μπορούμε να βάλουμε το χέρι στην καρδιά και να πούμε ότι ο πολιτισμός είναι το θεμέλιο της δημοκρατίας· η ιστορία μάς έχει δείξει ότι αυτό είναι προφανώς αναληθές. Ωστόσο, μπορούμε να δούμε τη συμμετοχή στις τέχνες και στον πολιτισμό- είτε ως δημιουργοί, είτε ως ερμηνευτές, είτε ως συμμετέχοντες- ως μια πρακτική που μας ζητά να επιβραδύνουμε, να κοιτάξουμε τον κόσμο γύρω μας και να σκεφτούμε βαθιά όσα βιώνουμε. Η συμμετοχή στις τέχνες ενεργοποιεί την ικανότητα μας να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια του άλλου, να αναρωτηθούμε γιατί ένας καλλιτέχνης ή δημιουργός πήρε ορισμένες αποφάσεις και ποιες επιλογές θα οδηγούσαν σε διαφορετικό αποτέλεσμα. Έπειτα διατυπώνουμε τις σκέψεις μας σε συζητήσεις, γραφή ή έργα τέχνης. Οι δραστηριότητες τέχνης και πολιτισμού μάς φέρνουν επίσης κοντά σε συλλογικές εμπειρίες, είτε βλέποντας μαζί μια ταινία είτε συμμετέχοντας σε έναν χορό. Όλες αυτές οι δραστηριότητες, από τη στοχαστικότητα μέχρι τη συλλογική συμμετοχή και τη διατύπωση σκέψης, μας δίνουν αίσθηση του εαυτού και των άλλων, και αυτό είναι το θεμέλιο μιας δημοκρατικής κοινωνίας, μιας κοινωνίας που σέβεται τις διαφορετικές απόψεις ενώ έχει και το θάρρος να συζητά και να διαπραγματεύεται με τους γείτονές της και με την εξουσία.

–Επομένως ο πολιτισμός μπορεί λειτουργήσει ως «θεσμός εμπιστοσύνης» σε κοινωνίες που χαρακτηρίζονται από πόλωση; Αν οι δραστηριότητες τέχνης και πολιτισμού σχεδιάζονται με αυτόν τον τρόπο και λειτουργούν σύμφωνα με τις αξίες της φροντίδας, θα έλεγα πως ναι. Όμως τα πάντα μπορούν να χειραγωγηθούν- και έχουν χειραγωγηθεί- και ο πολιτισμός δεν αποτελεί εξαίρεση. Μπορεί να χρησιμοποιηθεί- και χρησιμοποιείται- για να διχάζει, να διαιρεί και να δημιουργεί ιεραρχίες. Γι’ αυτό έχουμε τόσο σοβαρές ευθύνες για όσα κάνουμε στον δημόσιο χώρο και με τις κοινότητές μας.

–Ποια είναι η πιο κρίσιμη και άμεση αλλαγή που χρειάζεται σήμερα ο ευρωπαϊκός πολιτιστικός τομέας; Κατά τη γνώμη μου, ο ευρωπαϊκός πολιτιστικός τομέας χρειάζεται να αφυπνιστεί απέναντι στη δημοκρατική παρακμή και στη χειραγωγούμενη πόλωση των κοινοτήτων, που σήμερα είναι ανεξέλεγκτη, ακόμη και στην Ευρώπη, και να εμπλακεί πολύ περισσότερο στην πολιτική, να συνεργαστεί με άλλους τομείς, όπως τα ανθρώπινα δικαιώματα, ώστε να αγωνιστεί για ειλικρίνεια στην πολιτική, σεβασμό προς τους άλλους στις κοινωνίες μας και ενδυνάμωση των ανθρώπων που είναι περιθωριοποιημένοι και δοκιμάζονται. Πρέπει να κάνουμε πράξη όσα εκφράζουμε και πιστεύουμε – όχι μόνο να τα λέμε.

  • Η Μέρι Αν ΝτεΦλιχ θα μιλήσει στο 16ο Συνέδριο του Ευρωπαϊκού Δικτύου για τις Πολιτιστικές Πρωτεύουσες Culture Next, στο πλαίσιο του Λάρνακα 2030, την Πέμπτη, 7/5 στις 11 π.μ. στην Αίθουσα Αλληλοδιδασκαλείου Αγίου Λαζάρου.

Ελεύθερα, 03.05.2026