«Γιατί τότε λένε ότι δεν επιτρέπεται κάποιος να αυτοκτονήσει, Σωκράτη (οὔ φασι θεμιτὸν εἶναι αὐτὸν ἑαυτὸν ἀποκτεινύναι); Γιατί άκουσα ήδη τον Φιλόλαο, όταν ήταν στα μέρη μας, αλλά και άλλους να λένε ότι δεν πρέπει να το κάνουμε αυτό. Όμως δεν άκουσα τίποτα σαφές από κανέναν τους» Πλάτωνας, Φαίδων 61a
Το ζήτημα της οικειοθελούς αποχώρησης από τη ζωή, της αυτοκτονίας, θέτει για πρώτη φορά ο πλατωνικός Σωκράτης στον «Φαίδωνα» απαντώντας στην «αφελή» ερώτηση του Κέβη, λίγο πριν την τέλεση της καταδίκης του (αυτοκτονία με κώνειο). Αυτή τη φορά, η κοινή αντίληψη θα συμφωνήσει με τους φιλοσόφους: Η αυτοκτονία είναι ενάντια στη φύση. Πώς μπορεί κάποιος να είναι τόσο αλαζόνας απέναντι στο δώρο της ζωής; Όμως, η περίπτωση του Σωκράτη, όπως θα εξηγήσει ο ίδιος, διαφέρει. Δεν έλαβε μόνος του την απόφαση, οφείλει να υπακούσει στους νόμους της πόλεως (και του θεού). Η αυτοκτονία επιβάλλεται.
Μετά τον θάνατό του, ο Σωκράτης γίνεται το πρότυπο του φιλοσόφου που συζητιέται πολύ στους φιλοσοφικούς κύκλους που συστήνονται ως μαθητές του. Η άδικη καταδίκη του έρχεται σε αντίθεση με τη μειλίχια στάση του απέναντι στον θάνατο. Έχοντας ζήσει όπως ήθελε, αλλά έχοντας διαβεί εδώ και καιρό την ακμή του σώματός του, ο ίδιος δείχνει να αδημονεί για τον θάνατό του. Για τον καλό άνθρωπο ο θάνατος δεν μπορεί να είναι κάτι κακό, διατείνεται, και αποχωρεί ικανοποιημένος από τη ζωή. Ο θάνατός του όμως είναι αποτέλεσμα αυτοκτονίας -αν και κανείς δεν θα κατηγορήσει τον ίδιο για την αποστέρηση της ζωής του. Όταν η αυτοκτονία είναι συνέπεια της εφαρμογής του νόμου, είναι αποδεκτή. Τι γίνεται όμως όταν ο ίδιος ο άνθρωπος αποφασίσει να θέσει τέλος στη ζωή του; Υπάρχει κάποια «εύλογη» αιτία, όπως στην περίπτωση που το επιτάσσει ο νόμος;
Ο Πλάτωνας θα αναφερθεί για δεύτερη φορά στο ίδιο ζήτημα στο τελευταίο του έργο, στους «Νόμους» (από τους οποίους για πρώτη φορά απουσιάζει ο πρωταγωνιστής των υπόλοιπων διαλόγων, ο αυτόχειρας Σωκράτης). Στην προσπάθειά του να θεσπίσει για τελευταία φορά νόμους στην ιδανική του πολιτεία, ο συγγραφέας επαναφέρει το θέμα της αυτοκτονίας, προκειμένου να οριστεί ποινή για τους αυτόχειρες. Μια τέτοια πράξη θα πρέπει να υπάγεται -πέρα από τους θείους- στους ανθρώπινους νόμους. Η τιμωρία θα πρέπει, δίχως άλλο, να είναι αποτρεπτική: οι αυτόχειρες θα θάβονται μόνοι τους, μακριά από τους τάφους των υπολοίπων, χωρίς στήλη που αναγράφει το όνομά τους (872e). Το ερώτημα περιλαμβάνει και την αιτία της τιμωρίας. Ο αυτόχειρας, όσο και να μη βλάπτει τους άλλους, δολοφονεί το πιο κοντινό και αγαπητό του πρόσωπο: τον ίδιο του τον εαυτό.
«Τι θα πρέπει να πάθει κάποιος αν σκοτώσει αυτό που του είναι πιο οικείο και όπως λένε το πιο αγαπημένο από όλα τα πράγματα; Εννοώ εκείνον που θα σκότωνε τον εαυτό του αφαιρώντας με τη βία τη ζωή που του έδωσε η τύχη (τὴν τῆς εἱμαρμένης βίᾳ ἀποστερῶν μοῖραν), χωρίς να του το επιβάλλει κάποιος νόμος, χωρίς να είναι αναγκασμένος να υποστεί μια επίπονη και αναπόδραστη δυστυχία, χωρίς να έχει πέσει σε κάποια ατίμωση με αποτέλεσμα να μην μπορεί να ζήσει ούτε να βρει διαφυγή, αλλά να το κάνει από οκνηρία και δειλία» Πλάτωνας, Νόμοι 873 c-b
Η αυτοκτονία, επομένως, δικαιολογείται αν επιβάλλεται από τους νόμους της πόλεως (όπως στην περίπτωση του Σωκράτη), ωστόσο δεν είναι η μοναδική περίπτωση όπου κάποιος μπορεί να αποφασίσει να θέσει τέρμα στη ζωή του. Η οικειοθελής αποχώρηση από τη ζωή μπορεί να υπακούει στον λόγο και -ως εκ τούτου να διαφεύγει από την τιμωρία της πόλεως- όταν ο βίος είναι «αβίωτος και αδιέξοδος» (ἀπόρου καὶ ἀβίου μεταλαχών) αλλά και σε περίπτωση μεγάλης οδύνης από την οποία πάλι δεν μπορεί να αποδράσει κάποιος (περιωδύνῳ ἀφύκτῳ προσπεσούσῃ τύχῃ ἀναγκασθείς). Ο φιλόσοφος δεν θα αφιερώσει περισσότερο χρόνο στο θέμα και θα συνεχίσει με τις περιπτώσεις των φόνων και τις ποινές των δραστών. Ωστόσο, οι πρώτες εξαιρέσεις έχουν κάνει την εμφάνισή τους, ήδη στον Πλάτωνα. Η ζωή σε συγκεκριμένες περιπτώσεις φαίνεται να αποτελεί επιλογή, την οποία μπορεί κάποιος να αρνηθεί υπό όρους.
Η πρώτη συζήτηση για την επιλογή της ζωής ή του θανάτου έχει ξεκινήσει. Οι Στωικοί που ακολουθούν, θεωρούν την αυτοκτονία, υπό ορισμένες συνθήκες, «μία εύλογο εξαγωγή».
*Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
