Τι είναι αυτό που καθορίζει τις απόψεις των ανθρώπων; Οι πολίτες –εμείς– διαμορφώνουμε την κοινωνία ή εκείνη μας καθορίζει;
Τα απολυταρχικά καθεστώτα κάθε είδους είναι η χειρότερη μορφή οργανωμένης κοινωνίας. Μόνο άνθρωποι με μυαλό αμοιβάδας μπορεί να επιθυμούν να ζήσουν σε ένα τέτοιο περιβάλλον – εκτός από αυτούς που επιβάλουν και διοικούν ένα τέτοιο δικτατορικό καθεστώς, καταπιέζοντας όποιον διαφωνεί. Το αντίθετο, το επιθυμητό, είναι μια ελεύθερη κοινωνία όπου οι ηγέτες της, εκλεγμένοι από την πλειοψηφία, φροντίζουν για την ευημερία των πολιτών και λειτουργούν σύμφωνα με τους οικείους και διεθνείς νόμους. Τι γίνεται, όμως, στην περίπτωση που ο ηγέτης μιας τέτοιας χώρας συμπεριφέρεται αυταρχικά, σαν δικτάτορας, και οι θεσμοί αδυνατούν (ή δεν θέλουν) να τον ελέγξουν; Ακόμα χειρότερα, τι γίνεται όταν η πλειοψηφία των πολιτών τον επικροτεί; Οι ΗΠΑ του Τραμπ είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Τι είναι αυτό που διαμορφώνει και καθορίζει τις απόψεις και τη συμπεριφορά των ανθρώπων σε μια κοινωνία; Το ερώτημα είναι σαν αυτό του αυγού με την κότα: Οι πολίτες –εμείς– διαμορφώνουμε την κοινωνία ή εκείνη μας διαμορφώνει; Ο κοινωνικός ντετερμινισμός, η αιτιοκρατία σε μια κοινωνία, δηλαδή, αναφέρεται στην επιρροή των δομών και των θεσμών της, των κανόνων και της κουλτούρας, θεωρώντας ότι ορίζουν στον μεγαλύτερο βαθμό τις πεποιθήσεις και τη συμπεριφορά των ατόμων, ότι όλα αυτά αποτελούν τις κύριες αιτίες από τις οποίες προκύπτει αναπόφευκτα, ως συνισταμένη, μια συγκεκριμένη μαζική συμπεριφορά. Το πρόβλημα με αυτή τη θεωρία είναι ότι υποβαθμίζει την ατομικότητα και τις προσωπικές απόψεις, συνακόλουθα και τη δυνατότητα –τη θέληση των ατόμων– για ξεχωριστή δράση.
Είναι αλήθεια ότι το κοινωνικό περιβάλλον επηρεάζει και διαμορφώνει ως έναν βαθμό τις αντιλήψεις των ανθρώπων. Όμως οι κοινωνίες σήμερα δεν είναι κλειστές και απομονωμένες όπως παλιά – ιδίως οι θεωρούμενες ως «ελεύθερες δημοκρατίες», όπως π.χ. οι ΗΠΑ. Πόσο διαφορετικοί είναι στην πραγματικότητα οι Αμερικανοί –οι συλλογικές πεποιθήσεις τους– από τους Ευρωπαίους, τους Καναδούς, τους Κύπριους και τους Έλληνες, ακόμα και τους Βενεζουελάνους, τους Βολιβιανούς, τους Μεξικανούς; Είναι τόσο παρεμβατική η κοινωνική δομή μιας σύγχρονης χώρας (γλώσσα, νόμοι, θεσμοί, παράδοση), ακόμα και δικτατορικής, ώστε οι άνθρωποί της να θυμίζουν αρειανούς συγκριτικά με τους πολίτες μιας άλλης;
Το φαινόμενο τόσο πολλών Αμερικανών να φλερτάρουν με την αυταρχική συμπεριφορά του προέδρου τους, να την ανέχονται και να βρίσκουν ελκυστικές τις απολυταρχικές μεθόδους του, μπορεί να μην είναι τόσο ιδιαίτερο φαινόμενο – αντιθέτως, ανάλογα ανησυχητικά στοιχεία υπάρχουν και στις δικές μας κοινωνίες. Τι είναι αυτό που μας οδηγεί στο χάος; Κάποιος ντετερμινισμός, κοινωνικός είτε οικονομικός και καπιταλιστικός, τεχνολογικός κ.ά.; Πώς γίνεται κάποιοι να βρίσκουν λογική και επιθυμητή τη στρατιωτική δράση εναντίον μιας άλλης χώρας, απλώς και μόνο επειδή πιστεύουν, σύμφωνα με την (ανεπαρκή) γνώση τους, ότι ο ηγέτης της είναι δικτάτορας; Δεν αντιλαμβάνονται ότι, ακόμα κι έτσι, αυτή είναι η συμπεριφορά ενός αληθινού δικτάτορα, η οποία οδηγεί στο «δίκαιο» του ισχυρότερου; Πώς ανέχονται τον Τραμπ, όσο κακός κι αν είναι ο οποιοσδήποτε Μαδούρο; (Α, ναι, στέλνει κόκα στη χώρα τους – από αυτή που διασκεδάζει την οικονομική ελίτ του φυράματος Επστάιν, Τραμπ και σία…)
Ας μην πάμε μακριά, μια φράση του Μητσοτάκη είναι αποκαλυπτική: «Δεν είναι η ώρα να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των ενεργειών», είπε για τα όσα έγιναν στη Βενεζουέλα και τη σύλληψη του Μαδούρο, τον οποίο αποκαλεί δικτάτορα. Μα η αδιαφορία για τη νομιμότητα είναι αυτό που χαρακτηρίζει έναν δικτάτορα, δεν πολεμάς την ανομία με μιαν άλλη ανομία, αυτό δεν λειτουργεί ούτε καν στην ομοιοπαθητική. Άμα κρίνουμε τέτοιες πράξεις ανάλογα με την… ώρα, πότε θα σταματήσουμε – πού θα σταματήσει ο Τραμπ ή ένας επίδοξος μιμητής του, από αυτούς που υπάρχουν μπόλικοι σήμερα; Θέλει –και το λέει απροκάλυπτα– τη Βενεζουέλα για το πετρέλαιο της, τη Γροιλανδία για… ασφάλεια, αύριο τον Παναμά, τη Βολιβία, το Μεξικό, τον Καναδά, μπορεί να του έρθει να απαγάγει τη Φον ντερ Λάιεν, τον βασιλιά Κάρολο, τον Μητσοτάκη (εντάξει, εδώ… το συζητάμε) – απλώς επειδή έτσι του ήρθε. Πότε θα δουν οι Αμερικανοί, ακόμα και όσοι τον εξέλεξαν, πόσο επικίνδυνος είναι και για την ίδια τη χώρα τους;
Οι ανόητοι που τον υποστηρίζουν εδώ –εκτός από εκείνους που ονειρεύονται να τον μιμηθούν ή που χαίρονται επειδή «έφαγε» έναν δικτάτορα– πώς δεν αντιλαμβάνονται ότι η νομιμότητα δεν είναι αλά καρτ; Ακόμα και αν θεωρούν ότι η τόσο απροκάλυπτη κατάλυσή της αφορά κάποιους άλλους, κάπου μακριά, τι τους κάνει να πιστεύουν ότι κάποια άλλη φορά δεν θα αφορά εμάς; Εντέλει, μήπως θα ξυπνήσουμε μια μέρα, όπως ο ήρωας του Μάρκες στο «Χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου», και θα ανακαλύψουμε ότι έχουμε ήδη χαρακτηριστεί υποψήφιοι νεκροί; Μήπως διαμορφώσαμε ήδη μια κοινωνία όπου ο κοινωνικός ντετερμινισμός μάς οδηγεί κατά διαβόλου;
* O τίτλος είναι παράφραση εκείνου της μαύρης πολιτικής σάτιρας του Στάνλεϊ Κιούμπρικ, «Dr. Strangelove or: How I Learned to Stop Worrying and Love the Bomb» (1964), με τον Πίτερ Σέλερς σε τριπλό ρόλο – στην Ελλάδα προβλήθηκε με τον τίτλο «S.O.S. Πεντάγωνο καλεί Μόσχα».
Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 11.01.2026
