«Φαίνεται πως κάθε μέρα, μας υπενθυμίζει ότι ζούμε σε μια εποχή ανταγωνισμού μεγάλων δυνάμεων; Ότι η διεθνής τάξη βασισμένη σε κανόνες φθίνει, ότι οι ισχυροί κάνουν ό,τι μπορούν και οι αδύναμοι υποφέρουν ό,τι πρέπει».
Υπάρχουν στιγμές που μια ομιλία δεν ερμηνεύει απλώς τον κόσμο, αλλά τον εκθέτει. Τον γδύνει από τις ψευδαισθήσεις του. Τον αναγκάζει να κοιταχτεί στον καθρέφτη. Αυτό ακριβώς συνέβη στο Νταβός, όταν ο πρωθυπουργός του Καναδά, Μαρκ Κάρνεϊ, μίλησε για τη ρήξη στη διεθνή τάξη. Όχι με τη γλώσσα της διπλωματικής ουδετερότητας, αλλά με τη γλώσσα της ωμής αλήθειας.
Το απόφθεγμα του Θουκυδίδη (το οποίο αναφέρεται στην αρχή και χρησιμοποίησε ο Κάρνεϊ) επιστρέφει ως κυνικό ευαγγέλιο. Και, όπως είπε ο καναδός πρωθυπουργός, παρουσιάζεται ως αναπόφευκτο. Έτσι, τα κράτη ωθούνται στη συμμόρφωση. Στην αυτολογοκρισία. Στην αποδοχή του ρόλου τους. «Προσαρμόζονται για να αποφεύγουν τις τριβές, να ελπίζουν ότι η συμμόρφωση θα αγοράσει ασφάλεια». Όμως, προειδοποίησε: «Δεν θα την αγοράσει».
Σε έναν κόσμο όπου ο τραμπισμός και η πολιτική του «όποιος είναι δυνατός επιβάλλεται» απλώνονται σαν σκοτάδι, ο Μαρκ Κάρνεϊ τόλμησε να πει κάτι απλό: Δεν ζούμε πια σε διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες. Ζούμε σε ρήξη. Με αυτή τη φράση, κατέρρευσε ολόκληρη η ωραιοποιημένη αφήγηση της Δύσης.
Για δεκαετίες, οι μεσαίες χώρες –και οι μικρές όπως η Κύπρος– έμαθαν να επαναλαμβάνουν το ίδιο μότο: Διεθνές δίκαιο, κανόνες, αξίες. Όμως, όπως παραδέχθηκε ο Κάρνεϊ, όλοι γνωρίζαμε πως «οι ισχυρότεροι εξαιρούνταν όταν τους συνέφερε» και ότι «το διεθνές δίκαιο εφαρμοζόταν με διαφορετική αυστηρότητα, ανάλογα με την ταυτότητα του κατηγορουμένου ή του θύματος».
Και όμως, συνεχίζαμε. Συμμετείχαμε στο τελετουργικό. Βάζαμε κι εμείς την πινακίδα στη βιτρίνα. Ο Καναδός πρωθυπουργός δανείστηκε τον Χάβελ για να περιγράψει το παγκόσμιο σύστημα: «Όχι μόνο μέσω της βίας, αλλά μέσω της συμμετοχής των απλών ανθρώπων σε τελετουργίες, που κατ’ ιδίαν γνωρίζουν ότι είναι ψευδείς». Και κατέληξε: «Ήρθε η ώρα να κατεβάσουμε την πινακίδα».
Αυτό είναι το μεγάλο ρήγμα της εποχής Τραμπ. Η επιστροφή του στο προσκήνιο –με δασμούς, εκβιασμούς, εμπορικούς πολέμους και απειλές κατά συμμάχων– δεν είναι απλώς «διαφορετικό στυλ ηγεσίας». Είναι το τέλος της υποκρισίας. Είναι η στιγμή που οι ισχυροί σταματούν να προσποιούνται ότι δεσμεύονται από κανόνες. «Δεν μπορείς να “ζεις μέσα στο ψεύδος” της αμοιβαίας ωφέλειας μέσω της ολοκλήρωσης, όταν η ίδια η ολοκλήρωση καθίσταται πηγή υποταγής σου», προειδοποίησε ο Κάρνεϊ.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται η ιστορική σημασία της ομιλίας. Δεν προτείνει υποταγή, αλλά τρίτο δρόμο. Είναι αυτό που ο Αλεξάντερ Στουμπ (πρόεδρος της Φινλανδίας) αποκάλεσε «ρεαλισμό βασισμένο σε αξίες»: Να είσαι ταυτόχρονα χώρα αρχών και πραγματισμού. Αρχές χωρίς ισχύ είναι ευχολόγια. Ισχύς χωρίς αρχές είναι βαρβαρότητα, ανέφερε χαρακτηριστικά.
Ο Κάρνεϊ το είπε καθαρά: «Δεν βασιζόμαστε πλέον μόνο στη δύναμη των αξιών μας, αλλά και στην αξία της ισχύος μας». Προέτρεψε στη βάση της αναφοράς αυτής, όλες τις μεσαίες χώρες (κατ’ επέκταση και τις μικρές) να συνεργαστούν έτσι ώστε να αποκτήσουν ισχύ, άρα και αξία, τονίζοντας το εξής: «Αν δεν βρίσκεσαι στο τραπέζι, βρίσκεσαι στο μενού. Αν συνεχίσεις να διαπραγματεύεσαι μόνος απέναντι σε ηγεμονίες, δεν έχεις κυριαρχία, έχεις την παράσταση της κυριαρχίας».
Ο καναδός πρωθυπουργός συνέχισε: «Ο κόσμος των φρουρίων που οικοδομείται σήμερα –με δασμούς, ενεργειακούς εκβιασμούς, γεωπολιτικά βέτο και στρατιωτικές ζώνες επιρροής– δεν είναι ασφαλής. Είναι «φτωχότερος, πιο εύθραυστος και λιγότερο βιώσιμος». Όμως, αυτή είναι η κατεύθυνση στην οποία οδηγεί η πολιτική Τραμπ: Επιστροφή στη ζούγκλα των μεγάλων δυνάμεων.
Απέναντι σε αυτό, ο Καναδάς καλεί τις μεσαίες χώρες να πράξουν το αυτονόητο: Να συμμαχήσουν. Όχι για να προκαλέσουν, αλλά για να επιβιώσουν. «Τα κράτη που βρίσκονται ενδιάμεσα έχουν μία επιλογή, να ανταγωνίζονται μεταξύ τους για εύνοια ή να συνεργαστούν για να δημιουργήσουν μια τρίτη οδό με ουσιαστικό αποτύπωμα».
Για χώρες όπως η Κύπρος, το μήνυμα είναι σχεδόν υπαρξιακό. Δεν αρκεί να επικαλείσαι το διεθνές δίκαιο όταν οι συσχετισμοί ισχύος το υπονομεύουν καθημερινά. Δεν αρκεί να «ανήκεις στη σωστή πλευρά της Ιστορίας», αν δεν έχεις μηχανισμούς να υπερασπιστείς τη θέση σου μέσα σε έναν κόσμο που λειτουργεί με όρους συναλλαγής.
Η ιστορική αυτή παρέμβαση Κάρνεϊ στο Νταβός, είναι η πιο ηχηρή απάντηση στον τραμπισμό. Έρχεται, σε μια στιγμή κατά την οποία ο προκλητικός πλανητάρχης επιχειρεί να επιβάλλει με κάθε τρόπο τα σχέδια του σε πολλές περιοχές της υφηλίου, να αντιπαραβάλει ότι ο κόσμος δεν είναι ιδιοκτησία των ισχυρών. Ότι η νομιμοποίηση, η συνέπεια, οι κανόνες έχουν ισχύ, αν επιλέξουμε να τους χρησιμοποιήσουμε από κοινού.
Στο τέλος, ο Κάρνεϊ κάνει κάτι σπάνιο. Δεν υπόσχεται επιστροφή στο παρελθόν. Το αποκηρύσσει: «Η παλαιά τάξη δεν θα επιστρέψει. Δεν πρέπει να τη θρηνούμε. Η νοσταλγία δεν είναι στρατηγική». Αυτή η φράση δύναται να απελευθερώσει την εποχή μας. Γιατί όσο θρηνούμε ένα σύστημα που ποτέ δεν ήταν δίκαιο, τόσο παρατείνουμε το ψέμα.
Στο Νταβός η υφήλιος δεν άκουσε απλώς μια ομιλία. Άκουσε μέσα σε 2016 λέξεις, μια επιλογή: Να πάψουμε να προσποιούμαστε. Να κατονομάσουμε την πραγματικότητα. Να οικοδομήσουμε ισχύ με αξίες. Να δρούμε μαζί.
Αν υπάρχει σήμερα ελπίδα μέσα στα σύννεφα που προκαλεί η θύελλα που λέγεται Τραμπ, είναι αυτή: Οι μεσαίες χώρες -μαζί τους και οι μικρές- μπορούν, αν το θελήσουν, να γράψουν τη δική τους ιστορία. Όχι ως υποτελείς, αλλά ως αρχιτέκτονες ενός δικαιότερου κόσμου. Αρκεί οι σκεπτόμενοι πολίτες σε όλο τον κόσμο να αφυπνισθούν από την ιστορική παρέμβαση του Κάρνεϊ…
