Η οργιώδης φαντασία πολλών συγγραφέων ε.φ. έχει προβλέψει τη σημερινή πραγματικότητα πολλές δεκαετίες πριν.
Προϊόντος του χρόνου, ο κόσμος μοιάζει να εκτροχιάζεται. Οι άνθρωποι φέρονται όλο και πιο παράλογα, αυταρχικά και αρρωστημένα, λες και ζούμε σε ένα ανοιχτό φρενοκομείο, σε παγκόσμιο και σε τοπικό επίπεδο, ατομικά και συλλογικά, με ηγέτες σαν τον Τραμπ, τον Πούτιν, τον Νετανιάχου, τους Ιρανούς και τους άλλους φανατικούς και κάθε λογής δικτατορίσκους, όχι μόνο κατ’ όνομα αλλά και… κατά χάριν. Μοιάζουν τόσο απίστευτα αυτά που συμβαίνουν καθημερινά, κάνοντάς μας να λέμε ότι η πραγματικότητα ξεπερνά την πιο έξαλλη φαντασία. Κι όμως, αυτό δεν είναι απολύτως αληθές. Πολλοί μυθιστοριογράφοι, οι περισσότεροι στον χώρο της επιστημονικής φαντασίας, έχουν «προφητεύσει» τη σημερινή δυστοπία – επειδή περί αυτού πρόκειται: Βρισκόμαστε σε μια δυστοπία, ζούμε μια ιδιότυπη «επιστροφή στο μέλλον» με όχημα τα βιβλία τους.
Ο Κερτ Βόνεγκατ, για παράδειγμα, που βίωσε τη φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, την περιέγραψε μάλιστα με τον τρόπο του στο αντιπολεμικό βιβλίο του «Σφαγείο νούμερο πέντε», ή ο Τζορτζ Όργουελ, με το «1984» και τη «Φάρμα των Ζώων», είναι από τους γνωστότερους μυθιστοριογράφους που περιέγραψαν μια δυστοπία. Δύο ακόμα συγγραφείς έφτασαν πολύ κοντά στο σήμερα πριν από κάμποσες δεκαετίες: Ο Άγγλος Άλντους Χάξλεϋ (Aldus Huxley, 1894-1963) και ο Αμερικανός Νόρμαν Σπίνραντ (Norman Spinrad, 1940-), ο πρώτος κυρίως με το περίφημο «Θαυμαστός καινούργιος κόσμος» (Brave new world, 1932) και ο δεύτερος με τους «Πράκτορες του χάους», το «Σιδερένιο όνειρο» ή τον «Τζακ Μπάρον», κυρίως όμως με το χιουμοριστικό «Ο τελευταίος Παγκόσμιος Πόλεμος», μας αφήνουν έκπληκτους με την απίστευτη φαντασία και την οξυδέρκειά τους.
Καθώς οδεύουμε προς το τέλος του κόσμου –πιο σωστά, το τέλος του πολιτισμού όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, το οποίο μοιάζει να πλησιάζει επικίνδυνα–, ο Χάξλεϋ μας έχει προειδοποιήσει ήδη γι’ αυτό από το 1932: Όταν ο πολιτισμός αρχίζει να μοιάζει με παρωδία, δεν χρειάζονται δεσμοφύλακες να μας κρατούν υπόδουλους: Τον ρόλο αυτόν τον ασκεί πλέον η πνευματική ερήμωση, η οποία προέρχεται από προβεβλημένα πρόσωπα που υποστηρίζουν πως πρεσβεύουν διαχρονικές αξίες (πίστη στο έθνος, παραδόσεις, οικογένεια, θρησκεία). Στον «Θαυμαστό Καινούργιο κόσμο» του Χάξλεϋ υποτίθεται πως αυτές έχουν καταργηθεί, όμως στην πραγματικότητα έχουν αλλάξει όνομα: Το νέο παγκόσμιο κράτος στηρίζεται στο τρίπτυχο «Σταθερότητα, Ταυτότητα, Κοινότητα», το οποίο υπηρετούν οι κατώτερες τάξεις – μήπως σας θυμίζει κάτι;
Μια δυστοπία σαν αυτή του Όργουελ είναι πιο άμεση και αναγνωρίσιμη, άρα και πιο αντιμετωπίσιμη, ενώ εκείνη του Χάξλεϋ πιο υπόγεια: Ως αντάλλαγμα για την υποταγή σου, κερδίζεις έναν κόσμο απολαύσεων και διασκέδασης – με άλλα λόγια, τη «θαυμαστή» μορφή ενός καπιταλισμού χωρίς ενοχές ή προκαταλήψεις. Από την άλλη, η δυστοπία του Σπίνραντ έμοιαζε εξωφρενική πριν 40 χρόνια, το 1985: Στη χιουμοριστική νουβέλα του (Ο τελευταίος παγκόσμιος πόλεμος) βρίσκουμε έναν φανατικό Άραβα ηγέτη, ο Αμερικανός πρόεδρος είναι παράφρων και σεξομανής ενώ ο Σοβιετικός ομόλογός του είναι νεκρός αλλά… ενεργός, οι μυστικές υπηρεσίες Ισραηλινών, Σοβιετικών και Αμερικανών, μαζί με τους διεθνείς εμπόρους όπλων οργιάζουν στο παρασκήνιο, με όλα αυτά να οδηγούν σε ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα.
Ο Σπίνραντ τα έγραφε τότε αυτά με σατιρική διάθεση, και ομολογεί πως δεν πίστευε στα σοβαρά ότι ήταν δυνατόν ποτέ να γίνει πρόεδρος στις ΗΠΑ ένας τέτοιος άνθρωπος (συνέντευξη στον Θ. Αντωνόπουλο, Lifo 18.2.2017). Ο Τραμπ, τον οποίο χαρακτηρίζει ώς «κλινική περίπτωση», ήταν τότε στην πρώτη, πιο… ήπια προεδρία του. Το μέλλον της Αμερικής θα είναι καταστροφικό αν δεν τον σταματήσουν, λέει ο Σπίνραντ, είναι απρόβλεπτος ακόμα και για τους δικούς του. Πιστεύει ότι το πρόβλημα εντείνεται από τον βαθύ διχασμό που υπάρχει για χρόνια στην αμερικανική κοινωνία, ωθώντας τους ανθρώπους σε ακραίες αντιδράσεις. Όσο για το αν οι συγγραφείς ε.φ. προβλέπουν το μέλλον, λέει πως «γράφοντας γι’ αυτό, έχεις ήδη φύγει από το παρόν, άλλωστε υπάρχουν πιθανότητες να συμβεί το οτιδήποτε».
Σε αυτό το παράλογο «μπρα-ντε φερ» μεταξύ Τραμπ-Νετανιάχου με Ιράν, Χεζμπολάχ και λοιπούς φανατικούς, το οποίο εκτυλίσσεται σαν επιστημονική φαντασία, η καρικατούρα που παριστάνει τον Αμερικανό πρόεδρο χαρακτηρίζει τους αντιπάλους του «lunatics», παράφρονες. Η λέξη ετυμολογείται από το λατινικό «luna» (φεγγάρι) και το «lunaticus», δηλαδή «σεληνιασμένος», ένας χαρακτηρισμός που ταιριάζει καλύτερα στον ίδιο (θυμίζει τον γάιδαρο, τον πετεινό και τη σύγκριση του μεγέθους των κεφαλιών τους – του Τραμπ είναι ασύγκριτο (συμβολικά, βεβαίως, και ασχέτως περιεχομένου).
Γιατί όμως μια ολόκληρη κοινωνία ανέχεται έναν τέτοιο άνθρωπο ως ηγέτη; Άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου λέει μια παροιμία, αλλά ίσως όχι τόσο. Μια ερμηνεία είναι ο θρησκευτικός ανορθολογισμός. Δείτε, για παράδειγμα, την αρρωστημένη μανία του να παριστάνει τον Θεό, τον Ιησού ή τον Πάπα, σε συνδυασμό με την έφεση πολλών Αμερικανών στην ιδεοληψία. Ο πρόεδρος πιστεύει, όπως και οι οπαδοί του, ότι είναι χριστιανός. «Οι λαβόντες μάχαιραν, εν μαχαίρα απολούνται», λέει ο Ιησούς σύμφωνα με τον Ματθαίο – το γνωστό «μάχαιραν έδωκας, μάχαιραν θα λάβης». Όμως κάπου αλλού του αποδίδει το αντίθετο: «Ουκ ήλθον βαλείν ειρήνην, αλλά μάχαιραν». Δεν ξέρω ποιος από τους δύο ξέχασε τι έλεγε πιο πριν – η εκκλησιαστική ερμηνεία είναι, περίπου, πως η διδασκαλία του θα διχάσει. Σε κάθε περίπτωση, το δεύτερο απόφθεγμα ταιριάζει περισσότερο στον Τραμπ. Περιμένουμε πότε θα επαληθευτεί το πρώτο…
chrarv@philelefheros.com
Minority Report, ΕΛΕΥΘΕΡΑ 03.05.2026
