Χωρίς να απαλλάσσονται της ευθύνης τους άλλοι δρώντες του διεθνούς συστήματος, η Δύση και ειδικά οι Αμερικανοί βρίσκονται αντιμέτωποι με πολλαπλά αδιέξοδα αλλά και πολλές αμαρτίες. Με δική τους ευθύνη, ο πλανήτης έχει οδηγηθεί σε μια πρωτοφανή αστάθεια, μια χαώδη και ρευστή κατάσταση, πολιτική και οικονομική, και αντιμετωπίζει ακόμη τον κίνδυνο μιας ολοκληρωτικής καταστροφής είτε από ένα πυρηνικό ολοκαύτωμα, είτε από την κλιματική αλλαγή που προχωρεί ακάθεκτη. Ταξιδεύουμε επικινδύνως σε ένα βαπόρι που μπορεί να είναι και ο Τιτανικός. Η Δύση δεν βρίσκεται βέβαια σε «κατάρρευση», αλλά αντιμετωπίζει μια πρωτοφανή κρίση μέσα σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα και πιο πολυπολικός και η ηγεμονία της αμφισβητείται δυναμικά. Ορισμένοι δείκτες (δημογραφικοί, οικονομικοί, γεωπολιτικοί) δείχνουν αυτή την υποχώρηση, ενώ και η μετριότητα της πολιτικής της ηγεσίας επιδεινώνει ακόμη περισσότερο την κατάσταση.
Η Δύση αποτελείται από τρεις συνιστώσες, Ευρώπη που είναι το λίκνο της, ΗΠΑ που αποτέλεσε κάποτε τη δυναμική της προέκταση και την περιφέρεια της, κάπως ελαστική για το ποιες χώρες περιλαμβάνει, αλλά σίγουρα Καναδά και Αυστραλία, ενδεχομένως Ιαπωνία, Νότια Κορέα. Σε ένα άλλο επίπεδο υπάρχει η γεωπολιτική Δύση που εκφράζεται θεσμικά από το ΝΑΤΟ, την ΕΕ και την G7 και η ευρύτερη πολιτισμική Δύση. Επομένως η Δύση δεν ορίζεται μόνο ως μια μια γεωγραφική περιοχή, αλλά ένα σύνολο πολιτικών θεσμών, πολιτισμικών αξιών και ιστορικών εμπειριών που διαμόρφωσαν τον κόσμο, ειδικά με τον αποικισμό, τον νεοαποικισμό ηπιότερης μορφής και τις διάφορες αποχρώσεις του αμερικανικού ιμπεριαλισμού.
Ο Τραμπ προκάλεσε επιπλέον ένα σχίσμα ανάμεσα στην Ευρώπη και τις ΗΠΑ, ένα ρήγμα εντός του ΝΑΤΟ και στο σύνολο των ευρωατλαντικών θεσμών. Ακόμη και μετά την αποχώρηση Τραμπ, τα αποτυπώματα αυτού του σχίσματος θα παραμείνουν. Δεν μιλούμε για το τέλος των διατλαντικών σχέσεων αλλά για τη λειτουργία τους σε ένα διαφορετικό πλαίσιο με αποδυναμωμένη την Ευρώπη.
Αυτό που χαρακτήριζε και χαρακτηρίζει πάντα τη Δύση είναι η προσπάθεια ελέγχου των πλουτοπαραγωγικών πόρων του πλανήτη και των υποδομών της διεθνούς οικονομίας. Αν ακολουθούσαμε το θουκυδίδειο παράδειγμα ανάλυσης, θα διαπιστώναμε ότι η Δύση εκμεταλλεύτηκε μονοπωλιακά για αιώνες τον πλανήτη και προκάλεσε την αντίδραση των άλλων λαών που μέσα από σκληρούς αγώνες έφτασαν σήμερα, με όλο αυτό τον έστω και εύθραυστο συνασπισμό του Παγκόσμιου Νότου, να αμφισβητούν σοβαρά την δυτική ηγεμονία.
Κανείς ασφαλώς δεν αμφισβητεί σοβαρά την προσφορά της Δύσης στο παγκόσμιο γίγνεσθαι, την προσφορά της στον πολιτισμό, την επιστήμη και αυτό που γενικά ονομάζεται πρόοδος. Όμως διακατέχεται και σήμερα, όπως και παλιότερα την εποχή της αποικιοκρατίας, την αλαζονεία πως ο υπόλοιπος κόσμος απέναντι της είναι οι «βάρβαροι» που πρέπει να «εκπολιτιστούν», να «εξευγενιστούν». Ποτέ όμως δεν θα πείσει τον υπόλοιπο κόσμο ότι αντιπροσωπεύει μόνο το καλό, ότι συμπεριφέρθηκε απέναντι του με γενναιοδωρία και όχι με επιδιώξεις ευτελείς και κυνικού υπολογισμού των δικών της συμφερόντων.
Από την άλλη και οι υπόλοιποι λαοί, εκτός Δύσης, είχαν και έχουν το δικό τους πολιτισμό που καθόλου δεν πρέπει να υποτιμάται. Θα πρέπει κάποια στιγμή να δεχτούμε και να υιοθετήσουμε ως αρχή, ότι δεν υπάρχουν «ανώτεροι» και κατώτεροι» πολιτισμοί, αλλά πολιτισμοί διαφορετικοί. Εκεί που κυρίως η Δύση κατάφερε, για διάφορους λόγους , να αφήσει πίσω τους υπόλοιπους λαούς, είναι το πεδίον της τεχνολογίας. Στο επίπεδο επίσης των πολιτικών θεσμών δημιούργησε το μοντέλο της φιλελεύθερης δημοκρατίας το οποίο θεωρεί «εξαγώγιμο». Στο επίπεδο πάντως της τεχνολογίας η δυτική υπεροχή και ηγεμονία αποτελεί πια παρελθόν. Η άνοδος της Ασίας στον τομέα αυτό, με χώρες όπως η Κίνα, , η Ινδία, η Νότια Κορέα και η Ιαπωνία είναι κάτι περισσότερο από εντυπωσιακή.
Το μοντέλο των πολιτικών θεσμών, η φιλελεύθερη δημοκρατία, δεν είναι επίσης κατ΄ ανάγκη εξαγώγιμο, όπως στον αρχαιοελληνικό κόσμο δεν ήταν εξαγώγιμο το μοντέλο της αθηναϊκής δημοκρατίας που δεν το υιοθέτησαν ούτε οι Σπαρτιάτες, ούτε οι Μακεδόνες του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Και εκεί όπου η Δύση και ειδικά οι Αμερικανοί προσπάθησαν να το επιβάλουν με «ιερούς» πολέμους, η αποτυχία υπήρξε παταγώδης. Διέλυσαν τις τοπικές κοινωνίες και το όποιο θεσμικό πλαίσιο είχαν, όπως στο Ιράκ, το Αφγανιστάν , την Λιβύη, τη Συρία και αλλού και έσπειραν την καταστροφή και το χάος. Στην ουσία άλλωστε οι πόλεμοι αυτοί δεν ήταν για τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά χρησιμοποιήθηκαν ως άλλοθι, όπως παλιότερα και ο πόλεμος του Βιετνάμ, αλλά για πιο ωμά συμφέροντα, οικονομικά και γεωπολιτικά. Άλλωστε οι Αμερικανοί και η Δύση γενικότερα, εκεί που εξυπηρετούνταν τα συμφέροντα τους στήριξαν κυνικά και εξακολουθούν να στηρίζουν αδίστακτα δικτατορικά καθεστώτα.
Η Δύση και ειδικά, οι ΗΠΑ, σπατάλησαν τη στρατηγική ηγεμονία που απέκτησαν μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, καταπάτησαν τους στοιχειώδεις κανόνες ελευθερίας, δικαιοσύνης και δημοκρατίας που παρουσίαζαν ως το ευαγγέλιο τους και οδήγησαν τον κόσμο στη σημερινή εξαθλίωση, με μια γενοκτονία στη Γάζα, με την καταστροφή της Ουκρανίας, αλλά και με την εξαθλίωση της ίδιας της Ευρώπης ενώ με τον πόλεμο εναντίον του Ιράν έσπειραν χάος στην περιοχή και την παγκόσμια οικονομία.
Στο σημερινό κόσμο πάντως, τον παγκοσμιοποιημένο, στοιχεία του δυτικού πολιτισμού, κυρίως στον τομέα της τεχνολογίας αλλά και της ιδεολογίας, έχουν υιοθετηθεί και από τους υπόλοιπους λαούς του πλανήτη ή έμειναν ως κατάλοιπα του αποικισμού. Στοιχεία που χρησιμοποιήθηκαν εν πολλοίς και ως όπλα εναντίον της δυτικής ισχύος και υπεροχής. Αλλά και ο δυτικός πολιτισμός αφομοίωσε στοιχεία άλλων πολιτισμών. Ο σημερινός κόσμος είναι πια πολυπολικός, τόσο ως διεθνές σύστημα, σε γεωπολιτικό επίπεδο, όσο και ως οικονομία και πολιτισμός. Ο δυτικός κόσμος είναι μειοψηφικός δημογραφικά και κατέχει περιορισμένη έκταση του πλανητικού γεωγραφικού χώρου, όπως πάντα άλλωστε, αλλά σήμερα περιορίζεται και η ισχύς του σε όλα σχεδόν τα επίπεδα, όπως το στρατιωτικό η οικονομία και η τεχνολογία. Εξακολουθεί βεβαίως να είναι πάντα ισχυρός, αλλά διέρχεται μια κρίση, πολιτική, κοινωνική, οικονομική, αξιακή και ταυτοτική. Η Ευρώπη, σε άθλια κατάσταση, με τον ακροδεξιό πόλο σε άνοδο, είναι σε αναζήτηση ρόλου και οι ΗΠΑ περνούν μια κρίση ταυτότητας με μια πολιτική αβεβαιότητα και μια πόλωση τέτοια, που πολλοί δεν διστάζουν να μιλούν για ένα εμφυλιοπολεμικό κλίμα.
Φαίνεται να έχει χαθεί το κοινό δυτικό αφήγημα, να έχει χαθεί το αμερικανικό όνειρο. Αν ποτέ υπήρχαν εννοείται, πέρα από τη σφαίρα του φαντασιακού. Δεν είμαι από αυτούς που πιστεύουν, με την ανάλυση των δεδομένων που έχω, ότι η Δύση και ειδικότερα οι ΗΠΑ θα καταρρεύσουν. Διαθέτουν ακόμη μεγάλες δυνατότητες αλλά σίγουρα χάνουν το παιχνίδι της παγκόσμια κυριαρχίας που μονοπώλησαν για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα. Το κέντρο βάρους του κόσμου, έχει οριστικά μετατεθεί προς την Ασία.
Στην Ελλάδα και την Κύπρο δεν φαίνεται να συνειδητοποιούν οι πολιτικές ελίτ, η άρχουσα τάξη, αλλά ακόμη και η κοινή γνώμη, τις τεκτονικές αυτές αλλαγές στο πλανητικό σύστημα. Ζούμε στο δικό μας μικρόκοσμο και το χειρότερο ζούμε μια εικονική πραγματικότητα, τόσο πολιτική όσο και οικονομική και πολιτισμική. Με ένα κοινωνικό ιστό ουσιαστικά διαλυμένο, με τους αξιακούς μας κώδικες βουτηγμένους στη διαφθορά, με ένα παραγωγικό μοντέλο που μας οδηγεί στη φτωχοποίηση και ένα πολιτικό σύστημα χωρίς όραμα. Και βέβαια έχοντας απέναντι μας μια Τουρκία που δεν έχει εγκαταλείψει ποτέ την επεκτατική πολιτική της σε βάρος μας. Ταξιδεύουμε επικινδύνως σε ένα βαπόρι που μπορεί να είναι και ο Τιτανικός.
*Πανεπιστημιακός,συγγραφέας. Email stephanos.constantinides@gmail.com
