Η πολιτική στην οποία η Ευρώπη δικαιούται, χωρίς ουσιαστικό ανταγωνισμό, τον ρόλο της παγκόσμιας πρωτοπορίας είναι αναντίρρητα η προστασία του περιβάλλοντος. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει υιοθετήσει και εφαρμόσει την πιο απαιτητική περιβαλλοντική νομοθεσία στον πλανήτη. Η Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία – ΕΠΣ (Green Deal), είναι ο οδικός χάρτης τον οποίο και οφείλουν να ακολουθήσουν τα κράτη-μέλη ώστε παράλληλα με την εφαρμογή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας, που λειτουργεί αποτρεπτικά στην ασύδοτη εκμετάλλευση των φυσικών πόρων και τη διατάραξη των οικοσυστημάτων, η Ευρώπη να αλλάξει και το οικονομικό της μοντέλο.
Η ΕΠΣ λειτουργεί πλέον ως παγκόσμιο πρότυπο για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Αποτελεί ένα πρωτοποριακό εργαλείο μετασχηματισμού της ΕΕ σε μια σύγχρονη, αποδοτική από πλευράς πόρων και ανταγωνιστική οικονομία, που θα διασφαλίζει τρεις βασικές προϋποθέσεις:
(α) οικονομία μηδενικών εκπομπών άνθρακα έως το 2050, με ενδιάμεσο στόχο τη μείωση των ρύπων του θερμοκηπίου κατά 55% ώς το 2030 με έτος αναφοράς το 1990
(β) οικονομική ανάπτυξη με βασικό μοντέλο την κυκλική οικονομία και άρα την επαναληπτική χρήση πόρων, την επισκευή των προϊόντων και τελικά την ανακύκλωσή τους, ώστε οι πόροι να επανακτώνται είτε ως υλικά είτε ως ενέργεια
(γ) κανένας πολίτης και καμία περιοχή εντός της ΕΕ να μη μείνει πίσω σε αυτή την πορεία της μετάβασης
Με βάση τις κεντρικές κατευθύνσεις της ΕΠΣ, η Κύπρος μπορεί να σχεδιάσει και να υλοποιήσει ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα με τέσσερις βασικούς άξονες που θα απαντά στο ερώτημα: Μπορεί η Κύπρος να γίνει πρώτο «πράσινο νησί» της Μεσογείου και της Ευρωπαϊκής Ένωσης;
1. Κυκλική οικονομία
Το κοινωνικό και επιχειρηματικό μοντέλο που στηρίζεται στην κυκλική οικονομία μπορεί να τονώσει την ανάπτυξη, να μειώσει το κόστος και να αυξήσει την ανθεκτικότητα της οικονομίας του νησιού. Η κυκλικότητα μεταφράζεται στην αποσύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης από την κατανάλωση πόρων, πράγμα που σημαίνει διατήρηση των υλικών, παράταση της διάρκειας ζωής ενός προϊόντος μέσω επισκευής και επαναχρησιμοποίησης και, τελικά, ανακύκλωσης. Η ανάπτυξη προϊόντων ή στρατηγικών που στηρίζονται σε καινοτόμα επιχειρηματικά μοντέλα και υιοθετούν την κυκλικότητα, απαιτεί νέο σχεδιασμό και παράλληλη ευθυγράμμιση των απαιτήσεων της κοινωνίας με τα προϊόντα και τις υπηρεσίες που παρέχουν οι επιχειρήσεις.
Σε αυτή την κατεύθυνση είναι απαραίτητο να εκπονηθεί ένα σχέδιο δράσης που ενσωματώνει τις αρχές της κυκλικής οικονομίας σε όλο τον κύκλο ζωής των προϊόντων. Το σχέδιο είναι απαραίτητο να στοχεύει στον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται τα προϊόντα, να προωθεί τις διαδικασίες κυκλικής οικονομίας, να ενθαρρύνει τη βιώσιμη κατανάλωση και να διασφαλίζει ότι τα απόβλητα θα αξιοποιηθούν ως ενέργεια και οι πόροι που χρησιμοποιούνται διατηρούνται στον οικονομικό κύκλο με τις ελάχιστες δυνατές απώλειες.
2. Ενέργεια
Η εκμετάλλευση των ορυκτών ενεργειακών πόρων που διαθέτει η Κύπρος είναι απαραίτητο να συνδυαστεί με την αξιοποίηση των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας που μπορούν να εγκατασταθούν στο νησί και με ένα πρόγραμμα μεγάλης κλίμακας βαθιάς αναβάθμισης (όχι μόνο ενεργειακής αλλά και περιβαλλοντικής) των δημόσιων κτιρίων κατ’ αρχήν. Η εγκατάσταση των φωτοβολταϊκών στις στέγες, όπως περιγράφεται στο ευρωπαϊκό νομοθετικό πακέτο RepowerEU, αποτελεί «χρυσή ευκαιρία» για τα νοικοκυριά και τις επιχειρήσεις στην Κύπρο με βάση τις ημέρες ηλιοφάνειας που διαθέτει το νησί. Ταυτόχρονα η οριοθέτηση περιοχών για γρήγορη εγκατάσταση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας (go to areas) μπορεί να αποτελέσει τη βάση για ενεργειακή αυτονομία των τουριστικών υποδομών.
3. Ψηφιακός μετασχηματισμός
Αναμφισβήτητα, η ψηφιακή τεχνολογία αλλάζει τις ζωές των ανθρώπων. Είναι γι’ αυτό τον λόγο που η ΕΕ έχει σχεδιάσει μια ψηφιακή στρατηγική η οποία στοχεύει να λειτουργήσει προς όφελος των ανθρώπων και των επιχειρήσεων, συμβάλλοντας παράλληλα στην επίτευξη του στόχου για μια κλιματικά ουδέτερη Ευρώπη έως το έτος 2050. Η ατζέντα του ψηφιακού μετασχηματισμού έχει τρεις βασικούς πυλώνες: τα δεδομένα, την τεχνολογία και τις υποδομές.
Είναι αλήθεια ότι η Κύπρος έχει μια ισχυρή δημόσια διοίκηση που χρειάζεται όμως να μετασχηματιστεί σε μια ψηφιακή δημόσια διοίκηση που θα είναι στην υπηρεσία των πολιτών και θα λειτουργεί ως επιταχυντής για την ανάπτυξη των επιχειρήσεων μέσα από ένα μοντέλο ανάπτυξης της επιχειρηματικότητας και της καινοτομίας. Οι ψηφιακές υπηρεσίες είναι αυτές που μπορούν να ενώσουν κάθε γωνιά του νησιού, ώστε κανένας πολίτης και κανένα μέρος να μην είναι απομονωμένα. Η ανάγκη ανάπτυξης σύγχρονων αναβαθμισμένων ψηφιακών υποδομών οφείλει να εκπληρωθεί το ταχύτερο δυνατόν με εμπροσθοβαρή σχεδιασμό και συνδυασμό πόρων από τον ευρωπαϊκό και τον εθνικό προϋπολογισμό. Ταυτόχρονα, η μετεκπαίδευση των εργαζομένων στο δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα και η αναβαθμισμένη ψηφιακή εκπαίδευση σε όλες τις βαθμίδες, ξεκινώντας από την πρωτοβάθμια εκπαίδευση, θα δώσει την ευκαιρία σε όλους να μπορούν να συμμετέχουν ενεργά στην κοινωνία και την οικονομία της νέας εποχής.
4. Ανθεκτικότητα
Τις τελευταίες δεκαετίες, η Ευρώπη αντιμετωπίζει πολλές διαφορετικές προκλήσεις, με πιο πρόσφατη την πανδημία Covid-19. Μέσα από αυτές τις προκλήσεις, η κοινωνία μας μεταμορφώνεται από την κλιματική αλλαγή, τις δημογραφικές ανισορροπίες και τις μεταναστευτικές ροές.
Η Κύπρος ως αναπόσπαστο μέρος της Ευρώπης οφείλει να ενισχύσει την ανθεκτικότητά της με υποδομές πρόληψης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στις πόλεις και την ύπαιθρο και με υπηρεσίες που θα παρέχουν φροντίδα και ενσωμάτωση σε νέους πολίτες ή μετανάστες που φθάνουν στο νησί. Η Κύπρος οφείλει να προετοιμαστεί για μελλοντικούς κραδασμούς. Η οικοδόμηση μιας ανθεκτικής κοινωνίας απαιτεί την ενίσχυση των μηχανισμών απορρόφησης κραδασμών και την αύξηση της ικανότητας προσαρμογής και μετασχηματισμού.
Η Κύπρος μπορεί να γίνει πρότυπο «πράσινης» και ψηφιακής μετεξέλιξης για την Ευρώπη και για την ευρύτερη περιοχή της ΝΑ Μεσογείου. Η γεωγραφική της θέση, το μέγεθος της χώρας, τα προσόντα και η ευελιξία των ανθρώπων της, μπορούν με βάση ένα περιεκτικό σχέδιο με ενδιάμεσους στόχους να την οδηγήσουν σε αυτό το αποτέλεσμα μέχρι το 2030.
*Αντιπρύτανης Έρευνας και Διά Βίου Εκπαίδευσης Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης.
