«Πάει ο παλιός ο χρόνος …» λέει το τραγούδι.
Περάσαμε ακόμα ένα χρόνο με την πανδημία. Άνθρωποι πέθαναν λόγω του κορωνοϊού, μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού έχει εμβολιαστεί αλλά εξακολουθούν να υπάρχουν οι αρνητές, οι συνωμιολόγοι. Αρνούνται να εμβολιαστούν διότι η σκέψη, η ιδέα ότι εγχέεις στο υγιές σώμα έστω αδυνατισμένο ιό τους προκαλεί αρνητικά διαισθητικά συναισθήματα. Άλλοι πάλι αρνούνται διότι είναι αντισυστημικοί, βλέπουν με δυσπιστία οποιοδήποτε αφήγημα προέρχεται από επίσημα πολιτικά συστήματα.
Αυτός ο σκεπτικισμός απέναντι στα εμβόλια πάει πολύ πίσω. Το 1864 η Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος με εγκύκλιο προέτρεπε τους ανθρώπους να εμβολιαστούν στο εμβόλιο της ευλογιάς, από την οποία πέθανε πολύ κόσμος. Πολλοί γονείς που αρνούνται να εμβολιάσουν τα παιδιά τους ζητούν αποδείξεις ότι το εμβόλιο είναι 1000% ασφαλές τη στιγμή που αποδεδειγμένα πεθαίνει κόσμος από τον κορωνοϊό.
Δεν είναι παράξενο αυτό;
Έρευνες στην Ελλάδα έδειξαν ότι το 66% πιστεύει στο μάτιασμα, το 40% στη μαγεία και το 26% ότι μας ψεκάζουν. Με ποιά λογική, με ποιές αποδείξεις;
Θέλουμε να πιστεύουμε ότι οι άνθρωποι είναι λογικά όντα δηλαδή οι όποιες αποφάσεις μας περνούν από το βάσανο της λογικής, του ορθολογισμού. Και όμως δεν είναι έτσι.
Ο Νομπελίστας (2002) ψυχολόγος Daniel Kahneman στο βιβλίο του «Thinking Fastand Slow» (2011) μας εξηγεί ότι τη σκέψη μας καθοδηγούν δύο συστήματα:
Σύστημα 1 (Thinking Fast): Είναι γρήγορο και διαισθητικό, αναφέρεται σε γρήγορες και αυτόματες κρίσεις. Λειτουργεί ασυνείδητα με ελάχιστη ή καθόλου προσπάθεια. Περιλαμβάνει τη διαισθητική σκέψη και τις έμφυτες δεξιότητες που μοιραζόμαστε με άλλα ζώα, ώστε να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο γύρω μας, να αναγνωρίζουμε αντικείμενα, να διαβλέπουμε κινδύνους για να επιβιώσουμε. Οι σχετικές προβλέψεις είναι τις περισσότερες φορές ακριβείς, κάποτε όμως το Σύστημα αυτό λανθάνει και καταλήγει σε μεροληπτικά λανθασμένα συμπεράσματα και γνωστικές πλάνες εκτός αν ενεργοποιηθεί το πολύπλοκο Σύστημα 2 π.χ. είμαστε στη ζούγκλα και ακούμε ένα δυνατό θόρυβο, προσανατολιζόμαστε προς την κατεύθυνση του και ενεργοποιούμε το Σύστημα 2.
Σύστημα 2 (Thinking Slow): Απαιτείται η προσοχή μας, δραστηριοποιείται όταν πραγματοποιούμε πολύπλοκους υπολογισμούς, είναι αργό, έλλογο και εμπλέκονται επίμοχθες διαδικασίες που απαιτούν περίσκεψη, συγκέντρωση και κόπο.
Για παράδειγμα, το αυτόματο και διαισθητικό Σύστημα 1 ενεργοποιείται όταν οδηγούμε σε έναν άδειο δρόμο μόλις όμως εμφανιστεί κίνδυνος μπροστά μας, σταματούμε να μιλούμε με τους συνεπιβάτες, ενεργοποιείται το Σύστημα 2 και εστιάζουμε την προσοχή μας στον κίνδυνο.
Παρόλη την υπεραπλούστευση της νοητικής μας λειτουργίας, αυτός ο διαχωρισμός (Σύστημα 1 και 2) μας βοηθά να διακρίνουμε μεταξύ των διαισθητικών ασυνείδητων διεργασιών και της σύνθετης, αργής σκέψης. Τα περισσότερα απ’ όσα σκεφτόμαστε και πράττουμε προέρχονται από το διαισθητικό Σύστημα 1, όταν όμως τα πράγματα δυσκολεύουν αναλαμβάνει δράση το Σύστημα 2.
Τη σκέψη μας και τις αποφάσεις μας επηρεάζουν τα συναισθήματα μας πολύ περισσότερο απ’ ότι υπολογίζουμε. Η λογική φαίνεται να είναι αδύνατο να λειτουργήσει δίχως τα συναισθήματα αφού ασθενείς με εγκεφαλική βλάβη σε κάποιες περιοχές, παρουσιάζουν μειωμένη ικανότητα λήψης ορθών αποφάσεων.
Πολλές φορές διαμορφώνουμε τις πεποιθήσεις μας οδηγούμενοι από τα συναισθήματά μας. Για παράδειγμα, συμπαθούμε κάποιους πολιτικούς διότι εμφανίζονται με κάποια συγκεκριμένα ελκυστικά χαρακτηριστικά (συμπαθητική εμφάνιση, ήπιο ύφος κ.ά.), ενώ, αντίθετα, αντιπαθούμε κάποιον επειδή μας ενοχλεί το παρουσιαστικό του. Λαμβάνουμε, δηλαδή, μια απόφαση γρήγορα και διαισθητικά, με το ασυνείδητο μέρος του νου, και στη συνέχεια έρχεται η συνειδητή σκέψη και εφευρίσκει επιχειρήματα που δικαιολογούν αυτήν την ήδη προειλημμένη απόφαση. Πώς εξηγείται το γεγονός ότι ψηφοφόροι αποφάσισαν ποιόν θα ψηφίσουν πριν καν ανακοινώσει κάποιος το πρόγραμμά του;
Πώς εξηγείται η ξαφνική άνοδος (και πτώση) της Εύας Καϊλή που διαβάζοντας το βιογραφικό της δεν διακρίνεται μεγάλως από τους χιλιάδες άνεργους συνομίληκους της. Ήταν μια όμορφη παρουσία που διαισθητικά έπεισε αλλά ακόμα και η κατάθεση της δεν αποδεικνύει έξυπνο άνθρωπο.
Σκόπιμα δεν θα αναφερθώ στα αντίστοιχα κυπριακά παραδείγματα.
Ζούμε σε έναν πολύπλοκο, απρόβλεπτο και συχνά χαοτικό κόσμο, πολύ λιγότερο προβλέψιμος απ’ όσο νομίζουμε. Για πολλά συμβάντα στον κόσμο, δεν ξέρουμε τι πραγματικά τα προκάλεσε. Υπερεκτιμούμε τις γνώσεις μας, νομίζουμε ότι κατανοούμε την πραγματικότητα, νομίζουμε ότι οι απόψεις μας είναι τεκμηριωμένες. Δηλαδή, αγνοούμε την ίδια μας την άγνοια (Σωκράτης: εν οίδα ότι ουδέν οίδα).
Ας έχουμε υπόψη μας την τυχαιότητα του κόσμου. Στην ιδέα ότι ο κόσμος διέπεται από τυχαία, μη αιτιοκρατικά γεγονότα, ο Einstein, είχε αναφωνήσει «ο Θεός δεν παίζει ζάρια», για να απαντήσει ο Niels Bohr: «Ας πάψει ο Einstein να υπαγορεύει στον Θεό τι να κάνει».
Πράγματι, ο κόσμος μοιάζει με μια παρτίδα ζάρια όπου η αβεβαιότητα και η τυχαιότητα παίζουν σημαντικό ρόλο στη ζωή μας. Σημασία έχει να μπορούμε να αντεπεξέλθουμε με ό,τι ζαριά και να μας λάχει.
ΚΑΛΟ ΝΕΟ ΕΤΟΣ
