Ο τέως πρόεδρος της Βουλής των Αντιπροσώπων, Δημήτρης Συλλούρης, απευθυνόμενος στη Βουλή των Νέων Αντιπροσώπων τον Σεπτέμβριο του 2016, δήλωσε ότι “τα ποσοστά αποχής κατά τις πρόσφατες εκλογικές διαδικασίες αποδεικνύουν την αδιαφορία των νέων για τα όσα συμβαίνουν στον τόπο μας”. Η συγκεκριμένη προσέγγιση φέρεται να είναι μία εκ των επικρατέστερων στην κυπριακή κοινωνία, κατά πόσον όμως ισχύει;
Ελλείψει σχετικής βιβλιογραφίας για τα κυπριακά δεδομένα της εκλογικής συμπεριφοράς νέων ψηφοφόρων, θα προσεγγίσουμε την ευρύτερη διεθνή βιβλιογραφία που πραγματεύεται το εν λόγω φαινόμενο. Τα δεδομένα μάλιστα το επιτρέπουν, εφόσον το φαινόμενο της έντονης αυξητικής τάσης της αποχής των νέων από τις εκλογικές διαδικασίες, φέρουν διεθνώς κατά προσέγγιση κοινούς παρονομαστές. Στην Αφρική η αποχή από τις πιο πρόσφατες εκλογικές διαδικασίες υπολογίζεται σε μέσο όρο 35% για άτομα κάτω των 35 ετών,[i] και στη Λατινική Αμερική γύρω στο 65%. Παρόμοια φαινόμενα παρατηρούνται και στην Ασία, με το ποσοστό των ατόμων κάτω των 35 ετών που ψήφισαν στις πιο πρόσφατες εκλογές να είναι 15-30% χαμηλότερο από τα άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, με την αποχή στη συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα να είναι σχεδόν ταυτόσημη με αυτή της Λατινικής Αμερικής.[ii] Πολύ ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι στις εκλογές των Ηνωμένων Πολιτειών το 2016 [iii] και τις εθνικές εκλογές χωρών της Ευρώπης την ίδια περίοδο, η αποχή στις ηλικίες 18-24 κυμάνθηκε γύρω στο 60%, στα ίδια ποσοστά δηλαδή που παρατηρήθηκαν και στις βουλευτικές εκλογές του 2016 στην Κύπρο.
Από τη στιγμή που η μεταβλητή της γεωγραφίας δεν φαίνεται να επηρεάζει το φαινόμενο σε σημαντικό βαθμό, θα επικεντρωθούμε σε μια βασική μεταβλητή που καθορίζει την ομοιογένεια του δείγματος: την ηλικία. Υπό ποιες προϋποθέσεις όμως η ηλικία δύναται να επηρεάσει την εκλογική συμπεριφορά των νέων ψηφοφόρων; Η απάντηση φαίνεται να βρίσκεται στη θεωρία της διαμόρφωσης των “πολιτικών γενεών”, η οποία εμφανίζεται στη σχετική βιβλιογραφία με διάφορες μορφές και προσεγγίσεις.
Κατά τον Mannheim[iv], οι γενεές δεν καθορίζονται από το βιολογικό στοιχείο της ηλικίας, αλλά αντ’ αυτού διαμορφώνονται από κοινές εμπειρίες και από το γεγονός ότι οι συγκυρίες που έφεραν μια ομάδα ατόμων να έχουν γεννηθεί την ίδια περίοδο, αντιλαμβάνονται αυτές τις εμπειρίες/ερεθίσματα από συγκλίνουσα οπτική. Το κυριότερο όμως στοιχείο κατά τον ίδιο που διαμορφώνει τις πολιτικές γενεές, είναι η συλλογική μνήμη, όπως αυτή φιλτράρεται μέσω των λοιπών στοιχείων της γενεάς από διαφορετικά άτομα. [v]
Πλειάδα ακαδημαϊκών και άλλων θεωρητικών ακολούθησε τη θεωρία του Mannheim και την ανέλυσε κάτω από διαφορετικές συνθήκες και περιστάσεις. O Bettis Lattes, για παράδειγμα, έρχεται να προσθέσει ότι ως “πολιτικές γενεές” ορίζονται τα μέλη μιας ομάδας ανθρώπων τα οποία έχουν περίπου την ίδια ηλικία και έχουν από κοινού βιώσει καθοριστικά πολιτικά γεγονότα.[vi] Παρόμοια είναι η προσέγγιση του Fogt, ο οποίος θεωρεί πως μια πολιτική γενεά διαμορφώνεται μέσω ενός χαρακτηριστικού γεγονότος, που έρχεται να αμφισβητήσει τις αντιλήψεις των προηγούμενων γενεών και τις αρχές και τις αξίες με τις οποίες έχουν μεγαλώσει.[vii]
O Rudolf Heberle διευρύνει τον όρο και τον προσεγγίζει υπό τον φακό των “κοινωνικών γενεών” και τους αποδίδει μεταξύ άλλων και βιολογικά χαρακτηριστικά. Κατά τον Heberle, μια κοινωνική γενεά διαμορφώνεται μέσω κοινών ηθικών κανόνων και κοινής ψυχοσύνθεσης, που καταλήγουν σε μία νέα προσέγγιση ως προς τη ζωή γενικότερα, στο βαθμό που έρχονται καθολικά ή σε μεγάλο βαθμό να αντιπαρατεθούν με προηγούμενες αντιλήψεις. Τα μέλη της εκάστοτε κοινωνικής γενεάς συνενώνονται μέσω κοινής οπτικής, πεποιθήσεων και επιθυμιών.[viii] Τέλος, οι Margaret M. Braungart και Richard G. Braungart, προσθέτουν πως οι πολιτικές γενεές καθορίζονται μέσα από τα κοινά χαρακτηριστική της πολιτικής τους συμπεριφοράς.[ix]
Ακολουθώντας την εν λόγω θεωρία, μπορούμε να πούμε βάσει δεδομένων ότι το κοινό γνώρισμα της συμπεριφοράς των γενεών που ονομάστηκαν “Millenials” και “Generation Z”, είναι η αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες, χωρίς όμως να συνοδεύεται, όπως θα δούμε στη συνέχεια, με απουσία γενικότερης πολιτικής δράσης. Γενεές με απόκλιση αρκετή ούτως ώστε να θεωρηθούν διαφορετικές πολιτικές γενεές, θα δυσκολευτούν πολύ ή ακόμη και δεν θα καταφέρουν σε καμία περίπτωση να επικοινωνήσουν μεταξύ τους, όσο αφορά την πολιτική σκέψη ή δράση.[x]
O Ronald Inglehart, αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ακαδημαϊκής και συγγραφικής του καριέρας στη μελέτη των διαφορών μεταξύ των πολιτικών γενεών, προσεγγίζοντας τα διαφορετικά τους χαρακτηριστικά, αλλά και γενικότερα επιχείρησε να ταυτοποιήσει τις κατηγορίες των χαρακτηριστικών τα οποία διαφοροποιούνται στη μετάβαση από γενεά σε γενεά. Συγκεκριμένα, στο βιβλίο του “Culture Shift in Advanced Industrial Society” (1990), o Inglehart συγκεντρώνει στοιχεία που συνέλεξε από 26 κράτη μεταξύ των ετών 1977 και 1988, για να αναλύσει τις αλλαγές που προκύπτουν στην κουλτούρα του πληθυσμού, καθώς οι γενεές που γερνούν αντικαθίστανται πολιτικά από τις νεότερες.[xi] Μέσω αυτής της μεθόδου καταγράφει πως η αλλαγή της πολιτικής συμπεριφοράς των γενεών προκύπτει από ένα ευρύτερο πλαίσιο αλλαγής, που αναπροσδιορίζει και διαμορφώνει νέα πλαίσια αρχών και αξιών, εξού και πολιτικών προσεγγίσεων. “Μια κοινωνία προσπερνά ένα αξιόλογο πολιτικό όριο, εφόσον ο μέσος πολίτης έχει φτάσει στο σημείο όπου οι εναλλαγές στα εισοδήματά του, δεν διαφοροποιούν την ατομική του ικανότητα να ικανοποιεί τις ανάγκες του”, σημειώνει. Μέσω αυτής της προσέγγισης συνειδητοποιεί ότι οι γενεές μετά την βιομηχανική επανάσταση, τους Παγκοσμίους και τον Ψυχρό Πόλεμο, δεν έρχονται αντιμέτωπες με έντονη οικονομική ανασφάλεια κατά την περίοδο της ενηλικίωσης και κοινωνικοποίησής τους. Παράγωγο αυτού του δεδομένου, για τον Inglelhart, είναι το γεγονός ότι οι νεότερες γενεές στρέφονται προς “μετα-υλιστικές” και “μετα-καταναλωτικές” όπως τις αποκαλεί ανάγκες, όπως ο αυτοπροσδιορισμός, οι έννοιες της ελευθερίας, η αποδοχή, η αισθητική ικανοποίηση και η συμμετοχή στην κοινωνική ζωή.
H Sarah Pickard, αναγνωρίζει σύγχρονες εκδοχές αυτής της θεωρίας στην ανάλυσή της για την πολιτική συμπεριφορά της νεολαίας στο Ηνωμένο Βασίλειο,[xii] και σημειώνει σχετικά: “Αυτοί οι νέοι άνθρωποι δεν είναι πολιτικά απαθείς, αλλά ζουν στην δική τους πολιτική, με τους δικούς τους όρους, σε αναλογία με τις ηθικές, περιβαλλοντικές και πολιτικές τους αξίες, όπου η πολιτική είναι παντού, εκτός από την κάλπη”. Θεωρεί πως η νεολαία θα ενεργοποιηθεί εκλογικά, όταν και εφόσον το πολιτικό οικοδόμημα αντικατασταθεί με ένα που θα προσεγγίζει τις δικές της αρχές και αξίες με σεβασμό και σοβαρότητα, θέτοντας τις ως προτεραιότητες. Αυτό, υποστηρίζει, αντικατοπτρίζεται στην αλματώδη άνοδο των οικολογικών πολιτικών οντοτήτων που παρατηρείται σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. Την θεωρία της Pickard, θα την προσεγγίσουμε μεταξύ άλλων και στην έρευνά μας – θα διερευνήσουμε δηλαδή, κατά πόσον η αλλαγή στάσης του πολιτικού συστήματος προς τις προτεραιότητες της νεολαίας θα την ωθούσε προς την επιστροφή στις κάλπες και με ποιους τρόπους. Προς το παρόν, όπως καταγράφουν οι Jones και Bessand, η νεολαία ζει σήμερα σε ανάλογη κοινωνική και οικονομική θέση με τους παπούδες τους και δεν βλέπουν προοπτικές για ανέλιξη στη ζωή τους μέσω του status quo. Το γεγονός αυτό την ωθεί προς την αποχή από τις εκλογικές διαδικασίες τις οποίες απαξιώνουν και ακολούθως, προς την αντίδραση με εναλλακτικές μορφές πολιτικής συμμετοχής, όπως η ανυπακοή και η διαμαρτυρία με ποικίλους τρόπους, εκφράσεις και εντάσεις.[xiii] Κινήματα όπως το “YouthQuake”, το “Occupy London” και το “Exctinction Rebelion” στο Ηνωμένο Βασίλειο, όπως και το “Ως Δαμέ” στην Κύπρο, αλλά και ανάλογα κινήματα όπως το “Black Lives Matter” και το “Defund the Police” στις ΗΠΑ, αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της εναλλακτικής πολιτικής συμμετοχής.
Μέχρι πρότινος όπως προκρίνουν τα δεδομένα, η συμμετοχή αυτή είχε ως βασικό χαρακτηριστικό της την αποχή. Μπορεί όμως αυτή η περίοδος της τελευταίας 15ετίας περίπου, να ήταν μια μεταβατική περίοδος προς την διαμόρφωση συνόλων που θα έρθουν να αναδιαμορφώσουν το πολιτικό σύστημα με τρόπους τους οποίους να εξυπηρετεί τις δικές τους προτεραιότητες; Και με ποιους τρόπους θα το κάνει αυτό αν όχι με ενεργή ψήφο και κοινοβουλευτική αντιπροσώπευση; Τα ευρήματα, όχι μόνο της προσωπικής μου έρευνας, αλλά και των δημοσκοπήσεων των τελευταίων μηνών, καταδεικνύουν αξιόλογη πτώση της αποχής και άνοδο των Οικολόγων και άλλων εναλλακτικών κινημάτων. Είναι αυτή η αρχή της αλλαγής; Και πόσο χρόνο θα μας πάρει, μέχρι το χάσμα μεταξύ του πολιτικού οικοδομήματος του “δικαίου της ανάγκης”, να αντικατασταθεί από τις Ευρωκεντρικές κυπριακές γενεές των τελευταίων δύο δεκαετιών; Ίδωμεν. Καλή ψήφο!
Ειδικός Πολιτικής Επικοινωνίας
[i] Rorisang Lekalake and E. Gyimah-Boadi Afrobarometer, “Does less engaged mean less empowered? Political participation lags among African youth, especially women” Policy Paper No.34, August 2016
[ii] European Commission & UNDP – Youth Participation in Electoral Processes, 2017
[iii] Voter turnout rates* among 18 to 24 year olds by ethnicity in U.S. presidential elections from 1964 to 2016 https://www.statista.com/statistics/1096597/voter-turnout-18-24-year-olds-presidential-elections-historical/
[iv]Karl Mannheim, “The Problem of Generations,” in Essays on the Sociology of Knowledge (London, Routledge and Kegan Paul, 1928/1952): pp. 276–320.
[v] Marc Devriese, “Approche sociologique de la génération” – Vingtième Siècle. Revue d’histoire, No. 22, Numero special: Les générations (Apr. – Jun., 1989), pp. 11-16, Sciences Po University Press
[vi] G. Bettin Lattes, L. Raffini, “Manuale di sociologia vol.1” pp. 22, Feb. 2011, CEDAM
[vii] Fogt, Helmut Politische Generationen: Empirische Bedeutung und theoretisches Modell, Springer VS, 1982
[viii] Rudolf Heberle, “Social Movements: An Introduction to Political Sociology”, Pp. xiii, 478. New York: Appleton- Century-Crofts, 1951
[ix] Margaret M. Braungart and Richard G. Braungart, “Studying Youth Politics: A Reply to Flacks Political Psychology” Vol. 11, No. 2 (Jun., 1990), pp. 293-307, International Society of Political Psychology
[x] Chung, Jin Min, and John D. Nagle. “Generational Dynamics and the Politics of German and Korean Unification.” The Western Political Quarterly 45, no. 4 (1992): 851-67
[xi] Ronald, Inglehart. “Culture shift in advanced industrial society.” Princeton, NJ, 1990
[xii] Sarah Pickard, “Politics, Protest and Young People: Political Participation and Dissent in 21st Century Britain” Springer, 2019
[xiii] Steve Brown, Richard Lamming, Peter Jones, John Bessant, “Strategic Operations Management”, Taylor & Francis Group, 2017
