Η ιστορία της ανθρωπότητας έχει, σε σημαντικό βαθμό, καθοριστεί από πανδημίες και επιδημίες, πράγμα που αποτυπώνεται και στην εκκλησιαστική ευχή, όταν γίνεται αναφορά για λοιμούς.

Ολες οι πανδημίες και οι επιδημίες έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: κάποτε τελειώνουν, οδηγώντας όμως στον τάφο χιλιάδες ή εκατομμύρια ανθρώπους, αλλάζοντας τη ζωή, ή εξαφανίζοντας πολιτισμούς όπως συνέβη με την εξαφάνιση των Αζτέκων από την ευλογιά που τους μετέδωσαν οι Ευρωπαίοι.

Η ανθρωπότητα στο τέλος του 20ου αιώνα άρχισε να νιώθει άτρωτη έναντι των λοιμωδών νόσων, με την ανακάλυψη των αντιβιοτικών, των αντιϊκών, αλλά και με την ανακάλυψη πολλών εμβολίων. Η εκρίζωση της ευλογιάς που μάστιζε την ανθρωπότητα για χιλιάδες χρόνια ή ο έλεγχος άλλων λοιμώξεων έδωσαν στον άνθρωπο την αίσθηση της παντοδυναμίας στη φύση. Ο σύγχρονος άνθρωπος έχει ξεχάσει, δεν είδε, δεν ξέρει, τι είναι π.χ η πολυομελίτιδα χάριν στον εμβολιασμό. Πολλοί όμως μεγαλύτερης ηλικίας βιώνουν έντονα τα συμπτώματα και τα σημάδια που τους έχει αφήσει η νόσος. Η ανθρωπότητα έχει χάσει την συλλογική της μνήμη ή/και την διορατικότητά της. Στην χώρα μας και στον δυτικό κόσμο, έχουμε ξεχάσει την ελονοσία, γιατί πάλεψαν οι πρόγονοί μας με τη φύση και αποξήραναν τα έλη ή χρησιμοποιήσαμε άκρως τοξικά εντομοκτόνα (DDT).  Σε άλλες κοινωνίες πεθαίνουν εκατομμύρια παιδιά και επιζητούν ένα αποτελεσματικό εμβόλιο.

Τα πλούσια έθνη και οι πλούσιες περιοχές του πλανήτη έχουν χάσει την αίσθηση του κινδύνου  για επιδημίες και σοβαρές λοιμώξεις και τώρα παίρνουμε το μάθημά μας.

Οι παρασιτικοί οργανισμοί, τα βακτήρια, οι μύκητες, οι ιοί είναι εκατομμύρια στη φύση και πάντα υπάρχει ο κίνδυνος αν διαταραχθεί η ισορροπία να “επιτεθούν” σε άλλα είδη ή να αναζητήσουν άλλο ξενιστή, σε ένα αγώνα δικής τους επιβίωσης

Η αίσθηση μας λοιπόν, ότι η πρόοδος της φαρμακευτικής και της επιστήμης εν γένει, θα εξασφάλιζε σύντομα φάρμακο για τον κορονοϊό διαψεύστηκε βασανιστικά και είναι αποτέλεσμα αυτής της αλαζονικής μας στάσης. Εκφράσαμε μάλιστα την πεποίθηση ότι θα είχαμε φάρμακο πριν το εμβόλιο! Κάποιοι άλλοι επιστήμονες δε, πανηγύρισαν με βεβαιότητα με το άκουσμα “πιθανών φαρμάκων”, είτε λέγονται χλωροκίνη, είτε κολχικίνη και τα προώθησαν, παρόλο που ο θησαυρός τελικά έδειχνε ότι θα αποδεικνυόταν άνθρακες. Χάθηκε και ένα σημαντικό μήνυμα: τα φάρμακα (θα) αντιμετωπίζουν τον ιό, ενώ τα εμβόλια θα προλαμβάνουν την ασθένεια και ο αποτελεσματικός εμβολιασμός θα μειώνει την ανάγκη χρήσης των φαρμάκων.

Δημιουργήθηκαν πολλές ελπίδες και προσδοκίες στον κόσμο. Κάποιοι πρότειναν εύκολες λύσεις, έδωσαν εύκολες απαντήσεις, έκριναν, προέβλεψαν, είδαν λάθος  την εξέλιξη του αγώνα και – το χειρότερο – υποτίμησαν τον εχθρό, άργησαν να αντιδράσουν και τον βοήθησαν με τη στάση τους να γίνει πιο δυνατός, μεταλλασόμενος.

Από την πανδημία μάθαμε πολλά. Η βεβαιότητα βλάπτει, η υποτίμηση και η άγνοια του κινδύνου, στοιχίζουν, η ψευδαίσθηση του ανθρώπου ότι κυριαρχεί και δαμάζει τη φύση είναι μοιραία.

Οι εύκολες απαντήσεις, η ατολμία, οι πολιτικές σκοπιμότητες, τα ανέτοιμα συστήματα υγείας, ο εμβολιαστικός εθνικισμός, η διπλωματία των εμβολίων, οι διενέξεις, η ανυπαρξία εμβολιαστικής δικαιοσύνης, η άρνηση, τα ψέματα, ο φανατισμός, οι προσωπικές φιλοδοξίες, ο εγωκεντρισμός, τα θέσφατα, η θρησκοληψία, η αδυναμία φύλαξης των συνόρων από τις μεταλλάξεις,  οδήγησαν χωρίς επιστροφή στην παράταση του προβλήματος και  κάποιες κοινωνίες στον γκρεμό.

Ο δύσκολος δρόμος που περνά από τις  μη φαρμακευτικες παρεμβάσεις και τον εμβολιασμό είναι πιο μακρύς, δύσκολος, αλλά ασφαλής. Βλεπουμε πως ο εμβολιασμός μαζί με τις μη φαρμακευτικές παρεμβάσεις οδηγούν τις κοινωνίες σε καλύτερες μέρες.

Δεν είναι τούνελ για να περιμένουμε να δούμε το φως στην άκρη. Είναι λαβύρινθος με τον κορονοϊο να έχει ζηλέψει τη δόξα του μινώταυρου. Τα εμβόλια είναι απλά ο μίτος και ο μύθος δεν τελειωνει με την απλή και αργή εκτύλιξη του μίτου και την έξοδο του Θησέα με το πάσο του. Χρειάζεται ο μίτος να ξετυλιχθεί γρήγορα με την μορφή του εμβολιασμού, αλλά όπως και για την επιστροφή του Θησέα, χρειάζεται να συνδυαστεί και με άλλες παρεμβάσεις και συμπεριφορές. Και σίγουρα αυτός ο συνδυασμός, ο δύσκολος, μπορεί να εξοικονομήσει πόρους που μπορούν να επενδυθούν αλλού.

Ναι, όσο διαρκεί η πανδημία αυξάνονται οι κοινωνικές και οικονομικές ανισότητες, η πρόσβαση στην υγεία είναι θύμα των ανισοτήτων, η παιδεία προσφέρεται αποσπασματικά. Κάποιοι θα συνεχίσουν να βλέπουν τα έσοδα και την αξία των εταιρειών τους (φαρμακευτικών ή μη) να αυξάνονται. Κάποιοι θα θησαυρίζουν πουλώντας φρούδες ελπίδες ή λέγοντας ψέματα ή “υπεραστιζόμενοι των δικαιωμάτων” μας, κάποιοι θα το εξαργυρώσουν πολιτικά.

Η πανδημία δεν θα τελειώσει απλά μια μέρα που θα μάθουμε ότι θα έχει εμβολιαστεί το 70% του πληθυσμού του δικού μας μικρόκοσμου. Θα πρέπει να έχει εμβολιαστεί το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, να αναπτυχθει μια μεγάλη κοινωνική ασπίδα, θα πρέπει να σταματήσει η μετάδοση για να μειωθούν οι μεταλλάξεις. Οι εμβολιασμένοι μπορούν ακόμη να μολυνθούν, αλλά είναι λιγότερο πιθανό να το μεταδώσουν. Αυτό μας δείχνουν και οι μελέτες από την πραγματική ζωή, εάν μολυνθούμε μετά τον εμβολιασμό, αυτό τείνει να είναι πολύ πιο ήπιο, τόσο όσον αφορά τα συμπτώματα όσο και το ιικό φορτίο. Εάν τα εμβολιασμένα άτομα αναπτύξουν ασθενέστερη λοίμωξη, τότε ενδέχεται να είναι λιγότερο πιθανό να μεταδώσουν τον ιό.

Μπορεί ο ιός να γίνει ενδημικός, θα χρειαστεί και τρίτη αναμνηστική δόση εμβολίου. Σε κάποια φάση θα μειωθεί η “δύναμη” των εμβολίων και θα χρειαστεί η 3η δόση για να αντιμετωπίσουμε τις μεταλλάξεις, μπορεί να έχουμε πολυδύναμα εμβόλια, μπορεί να γίνει ετήσιος ο εμβολιασμός, μπορεί όμως να έχουμε και φάρμακο για να αντιμετωπίσουμε και αυτούς που θα είναι στο εύρος αποτυχίας των εμβολίων και θα νοσήσουν σοβαρά. Στόχος είναι να μην νοσηλεύεται και να μην πεθαίνει ο κόσμος και τα εμβόλια αυτό κάνουν, εκμηδενίζουν, μειώνουν συντριπτικά τις πιθανότητες σοβαρής νόσησης και θανάτου αν μολυνθούν και ασθενήσουν από COVID.

Η πανδημία θα τελειώσει, αυτό είναι βέβαιο, το θέμα είναι τι θα έχουμε μάθει, πώς θα αλλαξουν οι ατομικές και συλλογικές συμπεριφορές, και πώς το κράτος θα είναι σε θέση να είναι έτοιμο όχι μόνο για ένα συμβατικό πόλεμο, δαπανώντας σε όπλα, αλλά για μια επόμενη πανδημία, να προφυλάξει τους πολίτες του εκμεταλλευόμενο όλους τους διαθέσιμους επιστημονικούς πόρους και εξελίξεις. Όλοι έχουν δικαίωμα να απολαμβάνουν τα επιστημονικά επιτεύγματα προς όφελος της ζωής και της υγείας τους.

Πρέπει να αντιμετωπίσουμε τους φόβους μας και το ψέμα και όπως είπε και η Marie Curie: Τίποτα στη ζωή δεν είναι για να το φοβόμαστε, αλλά για να το κατανοήσουμε. Όσο περισσότερο μαθαίνουμε τόσο λιγότερο θα φοβόμαστε.

* Επιστημονικός σύμβουλος του υπουργείου Υγείας, Αναπληρωτής Καθηγητής Φαρμακευτικής.