Καθημερινά ακούμε ή διαβάζουμε για έννοιες όπως «πράσινη μετάβαση» και «τέταρτη βιομηχανική επανάσταση». Οι έννοιες αυτές είναι συχνά ιδεολογικά φορτισμένες και έχουν σχεδόν ουτοπικές συνδηλώσεις.
Το σίγουρο είναι ότι είμαστε σε μια περίοδο «μετάβασης» έστω και αν δεν ξέρουμε τον ακριβή προορισμό (η Ιστορία άλλωστε δεν ακολουθεί μια ευθύγραμμη, προοδευτική πορεία), ο οποίος θα εξαρτηθεί από τις ασκούμενες πολιτικές, τις κοινωνικές δυνάμεις, και τις γεωπολιτικές εξελίξεις. Σε αυτό το σύντομο σημείωμα θα ασχοληθούμε με το ζήτημα της «πράσινης μετάβασης» και τη σχέση της με την εργασία.
Η πράσινη μετάβαση έχει να κάνει με την προσπάθεια να φτάσουμε στο σημείο όπου γίνεται αποτελεσματική χρήση των πόρων με τη μετάβαση σε μια καθαρή, κυκλική οικονομία, να σταματήσει η κλιματική αλλαγή, να αποκατασταθεί η απώλεια βιοποικιλότητας και να μειωθεί η ρύπανση. Εκεί τουλάχιστον στοχεύει η «Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία», ένα σύνολο πρωτοβουλιών της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που ανακοινώθηκαν για πρώτη φορά το 2019 και έχουν πρωταρχικό στόχο να καταστήσουν την Ευρώπη ουδέτερη για το κλίμα το 2050· με άλλα λόγια, πρέπει να φτάσει το επίπεδο των μηδενικών εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου (οι οποίες περιλαμβάνουν όχι μόνο τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα αλλά και εκπομπές αερίων όπως το μεθάνιο).
Ο άλλος μεγάλος στόχος της «Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας» είναι η αποσύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης από τη χρήση (μη ανανεώσιμων) πόρων. Άρρηκτα συνδεδεμένοι με τα παραπάνω, οι επιμέρους στόχοι έχουν να κάνουν με τομείς όπως της αγροτικής παραγωγής και των τροφίμων, της ενέργειας, και των μεταφορών. Από την άλλη, η έννοια της«ενεργειακή μετάβασης» είναι πιο στενή αφού αναφέρεται στην μετάβαση στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Αντιστοίχως, για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής έχει προταθεί στις ΗΠΑ η λεγόμενη «Πράσινη Νέα Συμφωνία», που προϋποθέτει νέα νομοθεσία για το κλίμα και την ενέργεια.
Ερχόμαστε τώρα στο ζήτημα της εργασίας. Στην Ε.Ε., στην περίπτωση που οι εξορυκτικές βιομηχανίες, οι βιομηχανίες ενέργειας και η αυτοκινητοβιομηχανία μειώσουν ή αλλάξουν δραστικά τις δραστηριότητές τους, υπάρχει ο κίνδυνος να χαθούν εκατομμύρια θέσεις εργασίας και αυτό θα πλήξει κυρίως φτωχές χώρες όπως η Πολωνία και η Βουλγαρία, επισημαίνει ο Luc Triangle, γενικός γραμματέας της IndustriAll. Από την άλλη, ο πρόεδρος Τζο Μπάιντεν ανακοίνωσε το 2021 το πρόγραμμα «American Jobs Plan», το οποίο προβλέπει συντήρηση αυτοκινητοδρόμων και γεφυρών.
Εκτός της ενίσχυσης των δημοσίων μεταφορών, το πρόγραμμα συνδέεται με τον στόχο της αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής και ευνοεί τεχνολογίες που είναι φιλικές προς το περιβάλλον. Πέραν του ότι δημιουργούνται «πράσινες θέσεις εργασίας» (π.χ. ενεργειακός ελεγκτής) είναι σημαντικό οι εργαζόμενοι στις ενεργοβόρες βιομηχανίες που ενδέχεται να πληγούν να απορροφηθούν σταδιακά αλλού. Όμως ακόμα και να τηρηθούν και να υλοποιηθούν όλα αυτά, δεν επαρκούν. Όπως είχαμε γράψει σε παλαιότερο κείμενό μας αναφερόμενοι στο κίνημα της «απομεγέθυνσης»: Η «πράσινη ανάπτυξη» ή μασκαρεύει ή αγνοεί το πραγματικό πρόβλημα. Αυτό έγκειται στην εμμονή μας με τον παραγωγισμό και τον καταναλωτισμό, στο ότι αντιλαμβανόμαστε τον πλούτο και το ευ ζην αυστηρά με όρους ΑΕΠ, την ευημερία μόνο με υλικούς και χρηματικούς όρους.
Οι περισσότερες από τις προτεινόμενες λύσεις για την κλιματική αλλαγή και την περιβαλλοντική υποβάθμιση δεν επαρκούν. Για παράδειγμα, τα βιοκαύσιμα παράγουν, κατά τη διαδικασία παραγωγής τους, τόσο διοξείδιο του άνθρακα όσο υποτίθεται ότι εξοικονομούν συγκριτικά με τη βενζίνη, ενώ, όπως πρόσφατα σημείωσαν σε δημοσίευμά τους οι Financial Times, η μετατροπή των αυτοκινήτων που υπάρχουν μόνο στις ΗΠΑ σε ηλεκτρικά θα απαιτούσε τέσσερις φορές περισσότερο λίθιο από ό,τι παράγεται σε όλο τον κόσμο.
Η αποτυχία της πρόσφατης διάσκεψης για το κλίμα (COP26), όπως έγραψε σε ανακοίνωσή της η Διεθνής Αμνηστία, έδειξε ότι οι ηγέτες «έχουν ξεχάσει ποιόν/α πρέπει να υπηρετούν και να προστατεύουν, την ανθρωπότητα συνολικά». Ίσως χρειάζεται επίσης, να αναφέρουμε ότι, σύμφωνα με έκθεση του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, για το έτος 2022 οι επιδοτήσεις των κρατών στα ορυκτά καύσιμα όχι μόνο δεν μειώθηκαν αλλά αντιθέτως πολλαπλασιάστηκαν, φτάνοντας το 1 τρισεκατομμύριο δολάρια, το οποίο αποτελεί ρεκόρ!
Δεν υπάρχει απαραιτήτως καταστροφολογική διάθεση όταν τονίζεται η κρισιμότητα της άμεσης αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής· άλλωστε ένας τεράστιος αριθμός ανθρώπων εκτός Δύσης βιώνουν εδώ και καιρό, ενίοτε με δραματικό τρόπο, τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής. Πρέπει να αλλάξουμε νοοτροπία και συνήθειες αλλά χρειαζόμαστε και μεγάλες, δομικές αλλαγές σε τοπικό, εθνικό και παγκόσμιο επίπεδο ούτως ώστε να μεταβούμε σε ένα διαφορετικό μοντέλο παραγωγής και κατανάλωσης που θα δίνει σημασία στις ανάγκες των ανθρώπων, θα μοιράζει τον παραγόμενο πλούτο με δικαιότερο τρόπο και θα σέβεται το περιβάλλον.
Από την πανδημία Covid-19, η οποία αποδεδειγμένα οφείλεται πρωτίστως στην ξέφρενη αποδάσωση, αστικοποίηση και εκβιομηχάνιση, έπρεπε να είχαμε βγει περισσότερο προβληματισμένοι, υπεύθυνοι, και διεκδικητικοί.
