Στην πολυετή διαδρομή μου στον χώρο της απεξάρτησης έμαθα ένα σκληρό, αλλά βαθιά απελευθερωτικό μάθημα, η ουσία δεν είναι ποτέ το πραγματικό πρόβλημα. Είναι η λύση που βρήκε ένας άνθρωπος για να αντέξει ένα πρόβλημα που τον ξεπερνά. Κάθε εξάρτηση είναι μια κραυγή που δεν ακούστηκε, μια ανάγκη που έμεινε ανεκπλήρωτη, ένας πόνος που δεν βρήκε λέξεις. Όσο κι αν μας σοκάρει αυτή η διαπίστωση, είναι αναγκαίο να την αποδεχτούμε αν θέλουμε πραγματικά να αντιμετωπίσουμε το φαινόμενο και όχι τα συμπτώματά του.
Ο πόλεμος κατά των ναρκωτικών δεν θα κερδηθεί με περισσότερη καταστολή, αυστηρότερες ποινές ή με αριθμούς συλλήψεων. Θα κερδηθεί μόνο αν μεταφέρουμε το κέντρο βάρους εκεί που διαμορφώνεται ο άνθρωπος, στην οικογένεια και στο σχολείο. Εκεί χτίζεται ή τραυματίζεται η αυτοεκτίμηση, η αίσθηση ασφάλειας, η ικανότητα διαχείρισης του άγχους και της απογοήτευσης. Εκεί φυτεύονται οι πρώτοι σπόροι ανθεκτικότητας.
Η πρόληψη στην Κύπρο του 2026 δεν μπορεί να είναι αποσπασματική και ευκαιριακή. Δεν αρκεί μια διάλεξη τον χρόνο, ένα φυλλάδιο στο τέλος της σχολικής χρονιάς ή μια εκστρατεία με καλές προθέσεις αλλά χωρίς συνέχεια. Η πρόληψη χρειάζεται διάρκεια, σχέση και συνέπεια. Χρειάζεται μια ζωντανή, ουσιαστική σύνδεση ανάμεσα στην οικογένεια και το σχολείο. Δύο θεσμούς που συχνά λειτουργούν παράλληλα, με καχυποψία ο ένας έναντι του άλλου, αντί να λειτουργούν ως σύμμαχοι με κοινό στόχο το παιδί.
Όταν ένα παιδί νιώθει ότι «βλέπεται» και «ακούγεται» και στο σπίτι και στο σχολείο, τότε θωρακίζεται. Όταν νιώθει ότι έχει έναν ενήλικα να στραφεί χωρίς φόβο, χωρίς ντροπή και χωρίς επίκριση, η ανάγκη να αναζητήσει καταφύγιο σε τεχνητούς παραδείσους μειώνεται δραματικά. Η πρόληψη δεν ξεκινά με το «μην κάνεις», αλλά με το «είμαι εδώ».
Δεν αρκεί, λοιπόν, να λέμε στους γονείς «προσέχετε τα παιδιά σας». Η πλειοψηφία των γονέων θέλει να προστατεύσει τα παιδιά της, αλλά συχνά δεν ξέρει πώς. Ζούμε σε μια εποχή γρήγορων αλλαγών, έντονων πιέσεων και ψηφιακών προκλήσεων που οι προηγούμενες γενιές δεν αντιμετώπισαν. Η γονεϊκότητα δεν είναι μόνο ένστικτο, αλλά δεξιότητα που χρειάζεται εκπαίδευση, στήριξη και συνεχή ανατροφοδότηση.
Το σχολείο
Εδώ ο ρόλος του σχολείου μπορεί, και πρέπει, να είναι καθοριστικός. Ο ψυχολόγος στο σχολείο δεν είναι πολυτέλεια ούτε συμπληρωματική παροχή. Είναι βασική υποδομή πρόληψης. Η παρουσία του πρέπει να είναι μόνιμη και ενεργή, όχι περιστασιακή. Όχι μόνο για να στηρίζει τον μαθητή, αλλά για να λειτουργεί ως γέφυρα ανάμεσα στο παιδί, την οικογένεια και τον εκπαιδευτικό. Είναι ο άνθρωπος που μπορεί να εντοπίσει τη «σιωπηλή» αλλαγή στη συμπεριφορά, πριν εξελιχθεί σε εξάρτηση.
Το παιδί που απομονώνεται, που γίνεται επιθετικό χωρίς προφανή λόγο, που μειώνεται απότομα η σχολική του απόδοση ή που αποσύρεται συναισθηματικά, δεν είναι «τεμπέλικο» ούτε «προβληματικό». Μας στέλνει ένα σήμα κινδύνου και η κοινωνία οφείλει να μάθει να το διαβάζει έγκαιρα.
Το σχολείο, επίσης, χρειάζεται να ανοίξει τις πόρτες του πέρα από το ωράριο και τον ρόλο του εξεταστικού κέντρου, να μετατραπεί σε πυρήνα κοινότητας. Έναν χώρο όπου οι γονείς θα μπορούν να ενημερώνονται και να μαθαίνουν πώς να επικοινωνούν με τον έφηβο, πώς να θέτουν όρια με αγάπη και συνέπεια, πώς να αναγνωρίζουν τα πρώιμα σημάδια κινδύνου χωρίς πανικό ή ενοχές.
Στήριξη και πόροι
Ταυτόχρονα, οι εκπαιδευτικοί μας χρειάζονται στήριξη. Καλούνται καθημερινά να διαχειριστούν όχι μόνο τη διδακτέα ύλη, αλλά και το συναισθηματικό φορτίο δεκάδων παιδιών. Δεν μπορούμε να τους ζητούμε να είναι ταυτόχρονα παιδαγωγοί, ψυχολόγοι και κοινωνικοί λειτουργοί χωρίς εκπαίδευση και χωρίς δομές υποστήριξης.
Συχνά τίθεται το ερώτημα: «Και πού θα βρεθούν οι πόροι;». Η απάντηση είναι απλή. Κάθε ευρώ που επενδύουμε σήμερα στην πρωτογενή πρόληψη μάς γλιτώνει από χιλιάδες ευρώ αύριο σε δαπάνες υγείας, φυλακών, κοινωνικών υπηρεσιών και απώλειας ανθρώπινου δυναμικού. Πάνω απ’ όλα, μας γλιτώνει από τον ανθρώπινο πόνο, και αυτός δεν αποτιμάται σε κανέναν προϋπολογισμό.
Χρειαζόμαστε μια κοινωνία στην οποία η οικογένεια δεν θα νιώθει μόνη και το σχολείο δεν θα είναι ένας μηχανισμός αξιολόγησης. Μια κοινωνία που θα επενδύει στον άνθρωπο από την πρώτη μέρα της ζωής του, που θα προλαβαίνει το κακό, αντί να τρέχει πίσω από τα συντρίμμια του.
Η πρόληψη δεν είναι η φθηνότερη πολιτική, είναι η πιο ανθρώπινη και παραμένει η μόνη πραγματική θεραπεία.
*Κλινική Διευθύντρια θεραπευτικής κοινότητας «Αγία Σκέπη»
