Τον Μάη του 2011, οι διεθνείς αγορές μάς έκλεισαν την πόρτα. Μετά από αλλεπάλληλες υποβαθμίσεις της πιστοληπτικής ικανότητας της χώρας, όποιος ρίσκαρε να μας δανείσει ζητούσε τοκογλυφικό επιτόκιο, ψηλότερο από το αντίστοιχο της Τανζανίας ή της Νιγηρίας. Μοναδική εξωτερική πηγή συγκριτικά φθηνού δανεισμού ήταν οι Ευρωπαίοι εταίροι μας, οι οποίοι πρόσφεραν δάνεια υπό τον όρο των μεταρρυθμίσεων, ώστε να έχουν ελπίδα ότι θα τα πάρουν πίσω. Ήταν τότε που το χρηματοπιστωτικό σύστημα είχε διογκωθεί επικίνδυνα, ενώ το κόστος του δημόσιου τομέα «άγγιξε ταβάνι», αφού επί δεκαετίες αυξανόταν με ρυθμούς υπερδιπλάσιους της μεγέθυνσης της πραγματικής οικονομίας. Να θυμηθούμε ότι, μέχρι το 2011, κάθε δημόσιος υπάλληλος λάμβανε τέσσερις μισθολογικές αυξήσεις κάθε χρόνο: Μία από την προσαύξηση της μισθολογικής κλίμακας, μία από τις γενικές αυξήσεις και δύο από την ΑΤΑ – Γενάρη και Ιούλη. Κάθε χρόνο τέσσερις αυξήσεις.
Ήταν τότε που όλοι διαπίστωσαν αυτό που επί χρόνια η Ομοσπονδία Εργοδοτών και Βιομηχάνων (ΟΕΒ) υποδείκνυε επίμονα: Ότι το Κυπριακό κρατικό μισθολόγιο ήταν το δεύτερο ψηλότερο στην ευρωζώνη και ότι αυξάνεται με ρυθμούς μη βιώσιμους. Με δεδομένη την αδυναμία εξωτερικού δανεισμού αλλά και την απροθυμία του κράτους να ζητήσει τη βοήθεια των εταίρων, τον Οκτώβριο του 2011 νομοθετήθηκαν προσαρμοστικά μέτρα συνολικής ελάφρυνσης του κρατικού μισθολογίου πέριξ του 15%, με στόχο την αποφυγή της χρεοκοπίας. Ό,τι έγινε το 2011, δεν έγινε λόγω μνημονίου, αντίθετα έγινε για να αποφευχθεί το μνημόνιο.
Τι έγινε, λοιπόν, με το κρατικό μισθολόγιο; Οι βασικότερες ρυθμίσεις ήταν (α) κλιμακωτές αποκοπές επί των μισθών, (β) μεταρρύθμιση του επαγγελματικού συνταξιοδοτικού συστήματος για τους υπηρετούντες και κατάργησή του για τις νέες προσλήψεις και (γ) τέθηκε οροφή για κάθε μελλοντική αύξηση του κρατικού μισθολογίου για οποιανδήποτε αιτία (αυξήσεις, προσαυξήσεις, ΑΤΑ, αναβαθμίσεις και νέες προσλήψεις), μάξιμουμ ίση με τον ρυθμό αύξησης του ονομαστικού ΑΕΠ της χώρας, αυτό αργότερα – το 2014.
Όλα αυτά δεν… φτωχοποιούσαν τους δημόσιους υπάλληλους, ακύρωναν προκλητικές στρεβλώσεις, εκλογίκευαν τα προνόμια και καθιστούσαν βιώσιμη τη μακροχρόνια πορεία του μισθολογίου για να μπορεί να το χρηματοδοτεί η πραγματική οικονομία, χωρίς κινδύνους δημοσιονομικού εκτροχιασμού.
Δύο μόνο παραδείγματα προνομίων: (ι) Χιλιάδες δημόσιοι υπάλληλοι λάμβαναν προαγωγή την ίδια ημέρα που αφυπηρετούσαν ή μικρό διάστημα πριν, και η σύνταξή τους, όπως και το εφάπαξ (28 μηνιαίοι μισθοί), είχε ως βάση τον τελευταίο μισθό, δηλαδή τον μισθό της θέσης στην οποία προήχθηκαν την ημέρα της αφυπηρέτησης. (ιι) Μελέτη της ΟΕΒ στις αρχές της δεκαετίας του 2000, τεκμηρίωσε ότι η μέση σύνταξη στον δημόσιο τομέα ήταν σχεδόν τριπλάσια από τη μέση σύνταξη στον ιδιωτικό τομέα, ενώ ο ιδιωτικός υπάλληλος κατέβαλλε διπλάσιο ποσοστό για σκοπούς συντάξεων από τον δημόσιο υπάλληλο (6,3% ο ιδιωτικός και 3,1% ο δημόσιος). Δηλαδή, αυτός που πλήρωνε τα μισά, απολάμβανε τα τριπλάσια από αυτόν που πλήρωνε κανονικά.
Ας δούμε τις εξελίξεις που ακολούθησαν.
Αποκοπές μισθών: Όλες οι αποκοπές ακυρώνονται σταδιακά από τον Ιούνιο του 2018, ενώ έως τον Ιανουάριο του 2022 θα τα έχουν πάρει όλα πίσω. Ήδη, το 2021 καταβλήθηκαν 45 εκατομμύρια ευρώ σε επιστροφές αποκοπών και άλλα 22 εκατομμύρια σε προσαυξήσεις.
Συντάξεις: Από τον Οκτώβρη του 2011, όσοι προσλαμβάνονται στο δημόσιο έχουν μόνο τη σύνταξη Κοινωνικών Ασφαλίσεων, καταβάλλοντας στο ομώνυμο Ταμείο (ΤΚΑ) την ίδια εισφορά που καταβάλλει και το κράτος. Ας δούμε τι γίνεται στον ιδιωτικό τομέα. Οι μισοί περίπου εργαζόμενοι έχουν μόνο τη σύνταξη του ΤΚΑ. Για τους άλλους μισούς, όμως, εφαρμόζεται Ταμείο Προνοίας, το οποίο αποτελεί μορφή συνταξιοδοτικού ωφελήματος που συμπληρώνει τη σύνταξη των Κοινωνικών Ασφαλίσεων, με εφάπαξ πληρωμή κατά την αφυπηρέτηση. Ποια είναι τα βασικά στοιχεία των Ταμείων Προνοίας; Εισφέρει ο εργαζόμενος όσα εισφέρει και ο εργοδότης, συνήθως γύρω στο 5% των ακαθάριστων απολαβών, τυγχάνουν διαχείρισης από μεικτή διαχειριστική επιτροπή με κανόνες και ανεξάρτητη εποπτεία και στην αφυπηρέτηση ο εργαζόμενος λαμβάνει το ποσό που έχει στη μερίδα του: Τις δικές του εισφορές, τις εισφορές του εργοδότη και τις αποδόσεις των επενδύσεων.
Πρέπει να αναμένουμε ότι το Δημόσιο, εφαρμόζοντας καλές πρακτικές του ιδιωτικού τομέα, αναπόφευκτα θα διαπραγματευθεί επαγγελματικό συνταξιοδοτικό σχέδιο για όσους προσλήφθηκαν μετά το 2011. Δεν μπορούμε, όμως, να δεχτούμε ότι θα συμφωνηθεί οτιδήποτε θα προσομοιάζει στο στρεβλό σύστημα που καταργήθηκε το 2011.
Η σταδιακή εισαγωγή Ταμείου Προνοίας καθορισμένης εισφοράς (defined contribution) και όχι καθορισμένου ωφελήματος (defined benefit), στα πρότυπα του ιδιωτικού τομέα, θα ήταν μια λογική διευθέτηση. Ωστόσο, πρέπει να συνδυαστεί η παροχή με μέτρα για μείωση ή ακόμα και εξουδετέρωση του συνεπαγόμενου δημοσιονομικού κόστους, με τη διασύνδεση της υλοποίησης της εισαγωγής Ταμείου Προνοίας, με τη δέσμευση της συντεχνιακής πλευράς για εφαρμογή μεταρρυθμίσεων που θα εκσυγχρονίζουν τη διοικητική μηχανή και θα μειώνουν το λειτουργικό της κόστος.
Τον Μάρτη του 2020, το κράτος στήριξε με δημόσιους πόρους τον παραγωγικό ιστό. Κάλυψε μεροκάματα χιλιάδων προσώπων αλλά έβαλε στις επιχειρήσεις ένα όρο: Ούτε μια απόλυση εργαζομένου. Άρεσε δεν άρεσε, η λογική της πολιτείας ήταν «δεν δίνω χωρίς να πάρω». Το ίδιο πρέπει να ισχύσει και με τα συνταξιοδοτικά του δημοσίου: Να δώσει μόνο αν πάρει. Τι;
Κάποιες από τις εκκρεμούσες μεταρρυθμίσεις, που με κόπο σχεδίασε ο Υπουργός Οικονομικών το 2014, ως υφυπουργός παρά τω Προέδρω, με ενδεχομένως σημαντικότερη όλων τη διασύνδεση της αύξησης του κρατικού μισθολογίου με την αύξηση του ονομαστικού ΑΕΠ, η οποία προφανώς φέτος δεν εφαρμόστηκε, δεδομένου ότι το ονομαστικό ΑΕΠ το 2020 μειώθηκε κατά 5,8%. Αν και είναι αλήθεια ότι ελάχιστες ρυθμίσεις εφαρμόστηκαν ορθόδοξα αφότου ξέσπασε η πανδημία, η αρχή της σύνδεσης ΑΕΠ και κρατικού μισθολογίου, όχι μόνο δεν πρέπει να εγκαταλειφθεί αλλά αντίθετα πρέπει να νομοθετηθεί, ώστε να καταστεί νομικά δεσμευτικό.
Κλείνω με μια θλιβερή ιστορία από το παρελθόν, από την οποία μπορούν πολλά χρήσιμα διδάγματα να αντληθούν για το μέλλον. Το 2002, αφού έγινε παραδεκτή (για ακόμα μια φορά) η επικίνδυνη διόγκωση του μισθολογίου, κυβέρνηση και συντεχνία συμφώνησαν τη μείωση κατά μερικές προσαυξήσεις του μισθού εισδοχής για μελλοντικές προσλήψεις στο δημόσιο. Ως αντιπαροχή προς τη συντεχνία, συμφωνήθηκε η επέκταση κάποιων συνδυασμένων κλιμάκων από Α8-10 σε Α8-10-11, από Α9-11 σε Α9-11-12 κλπ. Ε, όταν η συμφωνία πήγε στο νομοθετικό σώμα για έγκριση, η τότε Βουλή απέρριψε την παροχή (δηλαδή τη μείωση των κλιμάκων εισδοχής) αλλά ενέκρινε την αντιπαροχή (δηλαδή την αναβάθμιση κλιμάκων)… Με τις συντεχνίες του δημόσιου τομέα, συχνά πηγαίνεις για μαλλί και βγαίνεις κουρεμένος ή εκεί που σου χρωστούν, σου παίρνουν και το βόδι…
* Γενικός διευθυντής ΟΕΒ
