Ο Αντώνης Χατζηαντώνης φέρνει στο μυαλό του τη μεγαλύτερη εθνοκάθαρση στη Μέση-Νεότερη Ελληνική Ιστορία.
Στις 30 Αυγούστου, οι νεο-βάρβαροι «γιορτάζουν», με νταούλια και ζουρνάδες, τη νίκη τους επί του Ελληνικού Στρατού και την ολική εκδίωξή του από τα αιματοβαμμένα ιερά χώματα της Ιωνίας. Εμένα, κάθε αρχές του Σεπτέμβρη, έρχεται στο μυαλό μου η μεγαλύτερη εθνοκάθαρση, η μεγαλύτερη ανταλλαγή πληθυσμών, ο μεγαλύτερος ξεριζωμός στη Μέση-Νεότερη Ελληνική Ιστορία. Η Μικρασιατική Καταστροφή. Παρόλο ότι από τότε πέρασαν 96 ολόκληρα χρόνια. Και μελετώντας κείμενα, ή διαβάζοντας τις συγκινητικές αφηγήσεις όσων επέζησαν της μεγάλης εκείνης σφαγής, του εξανδραποδισμού, κλαίω σαν παιδί.
Γράφει, χαρακτηριστικά η Διδώ Σωτηρίου: «Η πτώση της Κωνσταντινούπολης για το έθνος μας δεν έχει τόση σημασία, όση η ολοκληρωτική έξοδος του Ελληνισμού από τα χώματα της Ιωνίας. Ένα φοβερό πράμα».
Ποιες χαμένες πόλεις, όπου ήκμαζε ο ελληνοχριστιανικός πολιτισμός, να πρωτοθυμηθούμε; Μίλητος, Έφεσος, Σμύρνη, Αλικαρνασσός, Φώκαια, Μαγνησία;
Ο ελληνικός πληθυσμός ήταν χωρισμένος σε κοινότητες, σύμφωνα με την οθωμανική πρακτική των Millet, που σημαίνει θρησκευτικό έθνος. Από μια στατιστική του πληθυσμού του 1910, βλέπουμε τα εξής ποσοστά σε πληθυσμό των κατοίκων της Μικράς Ασίας: 
Τούρκοι 75%, Έλληνες 16%, Αρμένιοι 5,5%, Εβραίοι 0,4% και λοιποί ξένοι – κυρίως Ευρωπαίοι– 2,0%. Αξίζει, όμως, να δούμε ποιος ήταν κυρίαρχος στην οικονομική-κοινωνική ζωή. Έλληνες ήλεγχαν το 50% του εμπορίου και του κεφαλαίου που ήταν επενδυμένο κυρίως στη βιομηχανία. Το 46% των ιδιοκτητών τραπεζών, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, ήταν Έλληνες. Το 52% των ιατρών, το 49% των φαρμακοποιών.
Η ελληνική γλώσσα ήταν η γλώσσα του εμπορίου και της μεσαίας τάξης, όπως και της υψηλής κοινωνίας. Ένα μεγάλο ποσοστό των Ρωμιών –όπως αποκαλούνταν υποτιμητικά, οι Έλληνες τότε– αγνοούσε την τουρκική γλώσσα.
Η Μικρασιατική Καταστροφή ήταν το τέλος του Ελληνο-τουρκικού Πολέμου, 1918–1922. Η υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών έγινε κατά την περίοδο 1922–1924.
1.230.000 ταλαιπωρημένοι Έλληνες ήρθαν στη Μητροπολιτική Ελλάδα. Δεν χρειάζεται να περιγράψουμε την εικόνα της τραγωδίας. Έλληνες φαντάροι, με ματωμένα ρούχα, ξυπόλυτοι, έφθαναν στο Και, την αποβάθρα της Σμύρνης, άλλοι κρατώντας τον οπλισμό τους, άλλοι όχι. Γυναίκες, που παγιδεύονταν στην ελληνική συνοικία, αν γλύτωναν από το μαχαίρι των Τσετών ή των πολεμιστών του Κεμάλ, έπεφταν θύματα της θηριωδίας των Τούρκων. Ατιμάζονταν κατά τον πιο αισχρό και βάρβαρο τρόπο, και μετά εκαίγονταν.
Αλλά, μεγάλη ευθύνη φέρουν και ορισμένοι Έλληνες της πολιτικο-στρατιωτικής ηγεσίας τότε. Απεδείχθησαν κατώτεροι των περιστάσεων. Υπάρχουν γραπτά ντοκουμέντα, που το αποδεικνύουν.
Ο αρχιστράτηγος Χατζηανέστης, από φόβο, μετέφερε το αρχηγείο του σε πλοίο του Πολεμικού Ναυτικού. Ο αμφιλεγόμενος ύπατος αρμοστής της Ελλάδος στη Σμύρνη Αριστείδης Στεργιάδης (1861–1949) είχε σταλεί από τον Ελ. Βενιζέλο στις 4-5-1919, για να προλάβει παρεκτροπές λαού και στρατού. Δυστυχώς πολύ γρήγορα φάνηκε ο αυταρχικός και δικτατορικός του χαρακτήρας. Μεροληπτούσε υπέρ των Τούρκων.
Αναφέρω ένα περιστατικό, με πρωταγωνιστή τον ίδιο και τον ηρωικό εθνομάρτυρα Μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσόστομο. Σε ομιλία του, με την ευκαιρία της συμμαχικής νίκης, ο εθνομάρτυς Χρυσόστομος διακόπηκε απότομα από τον Στεργιάδη, ο οποίος προσβλητικά του είπε: «Ξεφεύγετε από τα θρησκευτικά όρια… Αφήστε τας εθνικο-πατριωτικάς πολιτικολογίας…».
Από τους πρώτους, ο Στεργιάδης, στις 26 Αυγούστου 1922, επιβιβάστηκε άρον-άρον, στο αγγλικό πολεμικό πλοίο Iron Duke και διέφυγε στη Νίκαια της Γαλλίας. Ενώ ο γενναίος μητροπολίτης έμεινε και μαρτύρησε στα χέρια των Οθωμανών. Αφού του ξερίζωσαν τα γένια και του έβγαλαν τα μάτια, εσύρθη στους δρόμους, κατακρεουργήθηκε, μέχρι που κάποιος τον λυπήθηκε και τον πυροβόλησε στο κεφάλι για να βάλει τέλος στο απίστευτο μαρτύριο του σεπτού ιεράρχη.