Στο βόρειο προάστιο Μπιελάνι της Βαρσοβίας ένα από τα καταφύγια της εποχής του Ψυχρού Πολέμου διατηρείται έως σήμερα και ανοίγει περιστασιακά για το κοινό. Πρόκειται για εγκατάσταση του 1959 με τοίχους τριών μέτρων από σκυρόδεμα, σχεδιασμένη ως κέντρο συντονισμού της πολιτικής άμυνας σε περίπτωση πυρηνικής, χημικής ή βιολογικής επίθεσης.
Οι χώροι του φιλοξενούν ανδρείκελα με στολές κατάλληλες για περίπτωση βιολογικού πολέμου, ενώ στους τοίχους παραμένουν διαγράμματα της σοσιαλιστικής εποχής, τα οποία απεικονίζουν πυρηνικά αεροσκάφη του ΝΑΤΟ και πιθανές ζώνες καταστροφής στη Βαρσοβία. Όπως σημειώνει η Εύα Καρπίνσκα, εκπρόσωπος της χαλυβουργίας που διαχειρίζεται τον χώρο, το καταφύγιο αποτελεί ένα ιστορικό απομεινάρι της εποχής εκείνης, μια υπενθύμιση των φόβων οι οποίοι κυριαρχούσαν στην Ευρώπη επί δεκαετίες.
Ωστόσο, η σημερινή πολωνική πρωτεύουσα προετοιμάζεται για ένα εξίσου αβέβαιο μέλλον. Η διανομή εγχειριδίου πολιτικής προστασίας από την κυβέρνηση της Πολωνίας σε εκατομμύρια νοικοκυριά στις αρχές του έτους θεωρήθηκε ένδειξη ότι η στρατιωτική απειλή βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.Play Video
Η ανησυχία κορυφώθηκε όταν ρωσικά drones παραβίασαν τον πολωνικό εναέριο χώρο και αναχαιτίστηκαν από μαχητικά του ΝΑΤΟ. Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ είχε δηλώσει ότι ίσως επρόκειτο για ατύχημα, όμως ο πρωθυπουργός της Πολωνίας Ντόναλντ Τουσκ μίλησε για συνειδητή δοκιμή των αντανακλαστικών της Βαρσοβίας από τη Μόσχα. Για πολλούς Πολωνούς, το περιστατικό λειτούργησε ως υπενθύμιση ότι οι πόλεις, οι επιχειρήσεις και οι κρίσιμες υποδομές της χώρας βρίσκονται πλέον εντός εμβέλειας των ρωσικών πυραύλων και drones.
Το κλίμα ανησυχίας ενισχύθηκε ακόμη περισσότερο από την αβεβαιότητα γύρω από τη στάση των ΗΠΑ απέναντι στο ΝΑΤΟ, αλλά και από περιστατικά σε γειτονικές χώρες. Στη Λιθουανία, κρατικοί αξιωματούχοι οδηγήθηκαν προσωρινά σε καταφύγια όταν άγνωστο drone εισήλθε στον εναέριο χώρο της χώρας. Το πολωνικό εγχειρίδιο δίνει οδηγίες για το πώς πρέπει να αντιδράσουν οι πολίτες σε περίπτωση κρίσης και τι οφείλουν να έχουν σε ένα “σακίδιο επιβίωσης”, από έγγραφα και φάρμακα έως φακό χειρός και φορητό ραδιόφωνο. Παρ’ όλα αυτά, πολλοί αναρωτήθηκαν πού ακριβώς θα μπορούσαν να προστατευθούν σε περίπτωση πραγματικής επίθεσης.
Η απάντηση δεν είναι καθησυχαστική. Σύμφωνα με στοιχεία του 2023, λιγότερο από 1% του πληθυσμού των 38 εκατομμυρίων κατοίκων της Πολωνίας διαθέτει πρόσβαση σε πλήρες καταφύγιο με θωρακισμένες πόρτες και συστήματα φιλτραρίσματος αέρα. Οι υπόλοιποι θα πρέπει να καταφύγουν σε πρόχειρους χώρους όπως υπόγεια, σταθμούς μετρό ή τούνελ, οι οποίοι όμως παραμένουν ευάλωτοι έναντι ισχυρών βομβαρδισμών. Αξιωματούχοι του Υπουργείου Εσωτερικών παραδέχονται ότι το τελευταίο σύγχρονο καταφύγιο στην Πολωνία κατασκευάστηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1980.
Επανασχεδιασμός
Μετά την πτώση του λεγόμενου “υπαρκτού σοσιαλισμού”, η χώρα εγκατέλειψε τις περισσότερες υποδομές πολιτικής άμυνας και στράφηκε στην οικονομική ανάπτυξη και την ανοικοδόμηση. Η Βαρσοβία, η οποία είχε σχεδόν ισοπεδωθεί στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, επέλεξε να επενδύσει στην ανάπτυξη και στους ουρανοξύστες αντί σε υπόγεια δίκτυα προστασίας.
Σήμερα, η ρωσική απειλή οδηγεί την κυβέρνηση σε επανασχεδιασμό της στρατηγικής της. Ο προϋπολογισμός για καταφύγια και υποδομές πολιτικής προστασίας αυξάνεται από 2,4 δισ. ζλότι το 2025 σε 3,6 δισ. το 2026, αν και τα περισσότερα έργα βρίσκονται ακόμη σε φάση σχεδιασμού. Ειδικοί ασφαλείας παραδέχονται ότι η άμυνα απέναντι στα drones παραμένει ιδιαίτερα δύσκολη υπόθεση, καθώς η τεχνολογία τους εξελίσσεται ταχύτερα από τα αμυντικά συστήματα. Όπως σημειώνουν αναλυτές, “κανείς δεν γνωρίζει ακόμη πώς να προστατεύσει πλήρως μια μεγάλη πόλη από επιθέσεις drones”.
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο δήμαρχος της Βαρσοβίας ανακοίνωσε το σχέδιο “Underground Shield”, που προβλέπει τη μετατροπή σταθμών του μετρό σε καταφύγια για έως και 100.000 ανθρώπους. Ωστόσο, το δίκτυο του μετρό της πολωνικής πρωτεύουσας είναι αρκετά ρηχό σε βάθος και δεν διαθέτει τις προδιαγραφές του Κιέβου, του οποίου οι σοβιετικοί σταθμοί έχουν κατασκευαστεί ώστε να αντέχουν ακόμη και σε πυρηνικές επιθέσεις. Σύμφωνα με τη νομοθεσία που ψηφίστηκε το 2024, ένα πλήρες καταφύγιο στην Πολωνία πρέπει να διαθέτει ερμητικά σφραγισμένες πόρτες, τουλάχιστον δύο εξόδους και ειδικά συστήματα φιλτραρίσματος αέρα. Στόχος της κυβέρνησης είναι το 50% των κατοίκων των πόλεων να έχει πρόσβαση σε κάποιο είδος προστατευμένου χώρου και το 25% σε πλήρως εξοπλισμένα καταφύγια, αν και η επίτευξη των συγκεκριμένων στόχων θα απαιτήσει πολλά χρόνια.
Παράλληλα, η Πολωνία στρέφεται στη Σουηδία και τη Φινλανδία για τεχνογνωσία στην πολιτική άμυνα. Οι δύο χώρες, οι οποίες εντάχθηκαν πρόσφατα στο ΝΑΤΟ, μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, είχαν διατηρήσει ισχυρές υποδομές προστασίας ακόμη και τις δεκαετίες που παρέμεναν εκτός της Συμμαχίας. Στη Βαρσοβία, σουηδικές εταιρείες παρουσίασαν τεχνολογίες καταφυγίων και ειδικές πόρτες αντοχής σε εκρήξεις, ενώ σε ειδικές προσομοιώσεις οι επισκέπτες δοκίμασαν την εμπειρία ενός βομβαρδισμού μέσα σε κλειστό χώρο. Ταυτόχρονα, πολωνικές κατασκευαστικές εταιρείες συνεργάζονται με φινλανδικούς ομίλους για τη δημιουργία νέων υποδομών προστασίας, ενώ το κράτος επιδοτεί “χώρους διπλής χρήσης”, όπως νοσοκομεία και δημόσια κτίρια που να μπορούν να μετατραπούν σε καταφύγια σε περίοδο πολέμου.
Ετοιμότητα
Παρά τις επενδύσεις, οι αρχές αναγνωρίζουν ότι η πολιτική προστασία δεν περιορίζεται μόνο στις κατασκευές. Εξίσου σημαντική θεωρείται η σωστή ενημέρωση των πολιτών.
Μετά τα περιστατικά με τα drones, η κυβέρνηση δημιούργησε εφαρμογή με τίτλο “Πού να κρυφτείς”, η οποία χαρτογραφεί διαθέσιμα καταφύγια και παρέχει οδηγίες έκτακτης ανάγκης.
Όπως τονίζουν Πολωνοί αξιωματούχοι, ο στόχος δεν είναι να καλλιεργηθεί πανικός, αλλά να ενισχυθεί η ετοιμότητα.
Σε μια Ευρώπη που επιστρέφει σε συνθήκες έντονης γεωπολιτικής αβεβαιότητας, η έννοια της εθνικής ασφάλειας αποκτά ξανά πολύ συγκεκριμένο και καθημερινό περιεχόμενο.
Απόδοση – Επιμέλεια: Γιώργος Δ. Παυλόπουλος
