Βασικό αξίωμα κάθε επιστήμης είναι η απόδειξη των συμπεράσματων του κάθε επιστημονικού πονήματος. Η έννοια της απόδειξης αποτελεί ζητούμενο και κάθε καλλιτεχνικής πρωτοπορίας/καινοτομίας. Όπως όλα τα θέματα στα ανθρώπινα πράγματα, έτσι και το περιεχόμενο της λέξης «αποδειξη» έχει τύχει παρανόησης και κακομεταχείρισης.
Για παράδειγμα, η επιστήμη της ψυχολογίας έχει θέσει σήμερα στον πυρήνα της έρευνας της την στατιστική όχι ως ένα βοηθητικό εργαλείο, αλλά ως μια sine qua non μεθοδολογική αυταξία. Μακάρι η ανθρώπινη συμπεριφορά να μπορούσε να κατηγοριοποιηθεί και να εξηγηθεί στη βάση αριθμών! Αυτό όμως συνιστά αφέλεια ολκής. Είναι σαφές στον καθένα πως η συγκυρία διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στο είδος των απαντήσεων που δίνονται στις έρευνες. Με απλά λόγια, άλλες απαντήσεις δίνει κάποιος σε ένα ερωτηματολόγιο αν έχει προηγηθεί κούραση, αν είναι σε κακή διάθεση, αν έχει προηγηθεί τσακωμός και άλλες αν είναι ξεκούραστος, ευδιάθετος και χαρούμενος.
Ωστόσο, η κυρίαρχη θέση συγχέει την απόδειξη με την μαθηματικοποίηση. Ο σπουδαίος ψυχολόγος Tony Atwood εξηγεί πως αν και το θέατρο έχει βοηθήσει παιδιά με σύνδρομο Asperger να γίνουν λειτουργικά, να αυξήσουν την κεντρική τους νόηση, να εγκαταλείψουν την απόσυρση και κυρίως να γίνουν χαρούμενα, η παρέμβαση αυτή δεν θεωρείται δόκιμη επειδή δεν αποδεικνύεται με μαθηματικούς όρους. Στην Αθήνα οι θεραπευτικές παρεμβάσεις της Χαρις Καρνέζη μέσω της δραματουργίας έχουν επιτελέσει αληθινά θαύματα, για τα οποία μελη της επιστημονικής κοινότητας αναζητούν “evidence”! Είναι, λοιπόν, να διερωτάται κάνεις ποιους κατατρύχει περισσότερο η ΔΑΦ (Διαταραχές Αυτιστικού Φάσματος);
Κατά συνέπεια, η σημασία της απόδειξης είναι θεμελιώδης αλλά σε ό,τι αφορά στις ανθρωπιστικές σπουδές, τις τέχνες και τον πολιτισμό η τεκμηρίωση δεν συνδέεται με την στατιστική. Υπάρχουν άλλοι τρόποι να ελεγχθεί η αυθαιρεσία, η αναρχία και η ανακρίβεια. Όταν ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ έγραφε τον Ρωμαίο και την Ιουλιέτα ήθελε να αναδείξει την δύναμη του έρωτα και του θανάτου στην ζωή του ανθρώπου. Ο κ. Καραντζάς, όμως, στο πρόσφατο ανέβασμα του έργου στο Εθνικό Θέατρο πετά το πνεύμα του έργου στα σκουπίδια, κράτα μόνο το γράμμα του κειμένου και γελοιοποιεί κάθε έννοια θεατρικής αισθητικής μέσα από μια κακοποιητική πρόθεση της σκηνοθεσίας απέναντι στον συγγραφέα. Νοείται πως ο Σαίξπηρ δεν υπονομεύθηκε καθόλου από τις διαθέσεις του κ. Καραντζά. Το αντίστροφο είναι που συνέβη. Στην προσπάθειά του να εκσυγχρονίσει το έργο, η παράσταση κατέληξε να ανήκει στην κατηγορία της ατεκμηρίωτης αποδόμησης μιας μετα-μοντέρνας πρωτοπορίας που βρίσκει την αρχετυπική της εκπόρευση στον Γιάννη Μαυρέα του σήριαλ «Κωνσταντίνου και Ελένης»!
Στον αντίποδα αυτής της παρασάνδαλης και εν πολλοίς φαιδρής θεατρικής «δημιουργίας» η έκθεση στο Ίδρυμα Θεοχαράκη για τον Γαΐτη. Τα εικαστικά του έργα δεν εκφράζουν ένα ατεκμηρίωτο αίσθημα διαμαρτυρίας για την αποπροσωποποίηση του σύγχρονου ανθρώπου, αλλά μια εμπεριστατωμένη σπουδή πάνω στην πικρή ειρωνεία. Συγκεκριμένα, ο πίνακας του «Άγιοι Πατέρες» αναβλύζει από σαρκασμό για την επιφάνεια που έχει εκδιώξει την ουσία.
Τελικά, μπορεί να υπάρξει απόδειξη σε ένα πνευματικό δημιούργημα; Η απάντηση είναι εύκολη. Η ελευθερία δεν ταυτίζεται με την ιδιορρυθμία του καθενός. Αυτό που παράγει ο ένας-βγαίνοντας από την ύπαρξη και τον μόχθο του ενός- πρέπει να αφορά τους πολλούς, τον μέσο όρο, όσους έχουν την δυνατότητα να συνδεθούν με την συνθήκη που οικοδομεί το δημιούργημα. Οι γνώσεις δεν είναι προϋπόθεση. Αρκεί ο δέκτης να είναι “άγραφος χάρτης” και έτσι να αφήσει τον πομπό να γράψει στο μυαλό και στην ψυχή του. Η απόδειξη, λοιπόν, είναι το ίδιο το αποτέλεσμα. Όχι απαραίτητα η επιτυχία του αποτελέσματος γιατί αυτή καθορίζεται εν πολλοίς από το κατεστημένο, από τους ανθρώπους του συστήματος.
Νοείται πως κάποιος που επικρίνει το σύστημα δεν μπορεί να καταξιωθεί από τους ανθρώπους του συστήματος και σαφώς δεν φιλοδοξεί κάτι τέτοιο. Αυτό δεν σημαίνει πως το έργο του δεν είναι σπουδαίο ή δεν είναι τεκμηριωμένο. Η απόδειξη δεν είναι αυτό που λένε οι αριθμοί ή η καθεστηκυία τάξη πραγμάτων ή αυτό που επιθυμεί η άρχουσα τάξη. Απόδειξη είναι αυτό που συνιστά έκφραση πεπραγμένης, ωφέλιμης και εις βάθος αληθινής έμπνευσης. Η τέχνη του Γαΐτη, τα έργα του Μπύχνερ και της Σάρα Κέην, η διαχρονικότητα της ποίησης του Καβάφη, στην τελική ο Jean Piaget που περιέγραψε με επιστημονικό τρόπο όλα τα στάδια της ανθρώπινης ανάπτυξης παρατηρώντας απλά τα παιδιά του, χωρίς στατιστικές και ραβδογράμματα. Χωρίς πλαίσια αλλά με βαθιά ηθική προσήλωση και εκμαθημένη αφοσίωση στην αναζήτηση και αποκαλυψη των πολλών όψεων της αλήθειας.
* Στη φωτογραφία οι «Άγιοι Πατέρες» (1966) του Γιάννη Γαΐτη.
