Μια συνέντευξη του Μάνου Ελευθερίου στον Πιερή Παναγή η οποία δημοσιεύτηκε στο ένθετο του Φιλελευθέρου Φιλgood στις 8 Ιανουαρίου 2017. Ο σπουδαίος ποιητής στιχουργός και πεζογράφος έφυγε από τη ζωή την Κυριακή σε ηλικία 80 ετών.
Στίχοι με μασίφ μελαγχολία και άκρατο αισθησιασμό χωρίς λεκτικές φιοριτούτες ή συναισθηματικά τεχνάσματα. Βάζοντες τις προσεκτικά επιλεγμένες λέξεις του πλάι- πλάι, ο Μάνος Ελευθερίου δίνει εικόνες και χρωματίζει συναισθήματα εδώ και 50 χρόνια. Ή καλύτερα, οπτικοποιεί το συναίσθημα.
«Παραπονεμένα λόγια
έχουν τα τραγούδια μας
γιατί το άδικο το ζούμε
μέσ’ από την κούνια μας»
Παραπονεμένα Λόγια, 1979, μουσική: Γιάννης Μαρκόπουλος ερμηνεία: Γ. Νταλάρας
Tα τραγούδια πρέπει να έχουν πάντα παραπονεμένα λόγια κύριε Ελευθερίου; Το πρόβλημα είναι το εξής: συνήθως τα λόγια της λύπης, αγγίζουν περισσότερους ανθρώπους. Ο κόσμος θεωρεί τέτοια τραγούδια συμπαράσταση στον πόνο του.
Και πάντα μιλάνε για το άδικο που ζούμε μέσα από την κούνια μας; Τις περισσότερες φορές, ναι. Αυτό το τραγούδι γράφτηκε για ανθρώπους που είχαν περάσει άλλα πράγματα, άλλες περιπέτειες. Ήταν η πείνα, ο κατατρεγμός, ο εμφύλιος που πήρε την Ελλάδα πολλά χρόνια πίσω. Ήταν τρομακτικά τα κυνηγητά της Αστυνομίας. Πρόκειται για έναν κόσμο που όταν άρχισε να συνέρχεται, εκεί στο ‘60-’65, χτυπήθηκε απ’ τη Χούντα…
Κάτω από ποιες συνθήκες γράφτηκε αυτό το τραγούδι; Πρόκειται για ένα πολιτικό τραγούδι, ένα απ’ τα πολλά που έγραψα όπως τα «Τραγούδια του Αγώνα» που φτιάξαμε με τον Μίκη Θεοδωράκη το ‘71. Σε αυτή την ενότητα ήταν και τα «Παραπονεμένα λόγια» αλλά δεν το είχα τελειώσει. Είχα γράψει το πρώτο τετράστιχο και το άφησα στην άκρη. Μετά από χρόνια το έδωσα στον Γιάννη Μαρκόπουλο για να το μελοποιήσει και να το τραγουδήσει ο Νταλάρας. Σε αυτά τα πράγματα να ξέρετε τούτο: ένας στίχος όσο καλός και να είναι, αν δεν βοηθήσει η μαγεία της μουσικής, εάν δεν βοηθήσει η φωνή του τραγουδιστή, η τύχη του αλλάζει. Χωρίς τον Μαρκόπουλο και τον Νταλάρα τι τύχη θα είχε αυτό το τραγούδι;
Αδικήθηκαν στίχοι σας; Έχω γράψει 500 τραγούδια περίπου. Πέντε-έξι απ’ αυτά ήταν σπουδαία τραγούδια, αντίστοιχα σε αξία με το «Παραπονεμένα Λόγια». Δεν είχαν την τύχη όμως αυτού του τραγουδιού. Πολλά πράγματα παίζουν ρόλο…
«Και μια βραδιά που ντύθηκες ο Άμλετ της Σελήνης
έσβησες μ’ ένα φύσημα τα φώτα της σκηνής
Και μονολόγους άρχισες κι αινίγματα να λύνεις
μιας τέχνης και μιας εποχής παλιάς και σκοτεινής»
Άμλετ της σελήνης, 2002, μουσική: Θάνος
Μικρούτσικος ερμηνεία: Χ. Θηβαίος
Θυμάστε, αλήθεια, ιστορίες και περιστατικά που οδήγησαν στο γράψιμο κάποιων εξ αυτών των τραγουδιών; Ένα πρωινό με πήρε τηλέφωνο ο Γιώργος Χρονάς, των εκδόσεων Οδός Πανός, και ζήτησε να γράψω ένα άρθρο σε ένα τεύχος αφιερωμένο στον Γιώργο Χειμωνά. Ήθελε να γράψω και να συμμετάσχω στο τεύχος γιατί ο Χειμωνάς ήταν κολλητός μου. Πήγαινα να το γράψω αλλά δεν μου έβγαινε. Κάπως έτσι πέρασε ένα μήνας… Έπρεπε να παραδώσω όμως κάτι στον Χρονά και έτσι αποφάσισα να γράψω ένα ποίημα. Έτσι, βγήκε «Ο Άμλετ της Σελήνης» που πήρε μετά ο Μικρούτσικος και το έκανε τραγούδι μαζί με τον Θηβαίο.
Και ποια τραγούδια βγήκαν με πολύ κόπο; Η «Θητεία» του Γιάννη Μαρκόπουλου. Ο κύκλος αυτών των τραγουδιών με δυσκόλεψε. Ήταν το «Τα λόγια και τα χρόνια», το «Τα μαλαματένια λόγια», το «Είδαμε… Είδαμε». Αυτά μου έφαγαν 3 χρόνια για να τα γράψω. Είχαμε παράλληλα μεγάλες ιστορίες με τη λογοκρισία της επο- χής, έπρεπε να αλλαχτούν πολλές λέξεις για να περάσουν απ’ την επιτροπή. Έπρεπε να αλλάξουμε τη λέξη Παρασκευή γιατί Παρασκευή έγινε το πραξικόπημα, έπρεπε να μην έχω τη λέξη Τρίτη γιατί είναι γρουσούζικη μέρα…
«Ό,τι από σένα τώρα έχει μείνει
σε μια φωτογραφία της στιγμής
είναι αυτό που δεν τολμούν τα χείλη
σ’ εκείνο το τοπίο της βροχής»
Κάτω απ’ τη μαρκίζα, 1977, μουσική: Γιάννης
Σπανός, ερμηνεία: Β. Μοσχολιού
Πάντα οι λέξεις έπαιζαν καθοριστικό ρόλο στη ζωή σας; Και οι λέξεις και οι άνθρωποι. Οι λέξεις που μου είπαν ορισμένοι άνθρωποι. Αλλιώς λέει κάτι κάποιος και αλλιώς κάποιος άλλος. Πολλές φορές θέλουμε να ακούσουμε κάποιες λέξεις από συγκεκριμένους ανθρώπους. Το «Σ’ αγαπώ» για παράδειγμα. Έλα όμως που δεν το λέει κανείς…
Εσείς; Το ακούγατε; Δεν ήθελα να το ακούσω… Έχω κατά καιρούς προβλήματα στα αυτιά και βουλώνουν (χαμόγελο). Δεν ακούω εκείνα που δεν θέλω.
Και γιατί δεν θέλατε; Γιατί τρόμαζα. Τρόμαζα με το μετά, τι σημαίνει αυτό…
«Πάντα χρειάζεται. Πάντα χρειάζεται δίπλα σου. Στις μικρές και τις μεγάλες χαρές. Στις καταστροφές και στην αρρώστια. Στον αέρα και τις βροχές. Στον ήλιο και στη θάλασσα. Πάντα χρειάζεται ένας άνθρωπος δίπλα σου. Αυτός είναι όλα μαζί τα φαρμακεία και τα φάρμακα του κόσμου».
Φαρμακείον Εκστρατείας, 2016, εκδ. Μεταίχμιο
Με την καθημερινότητά σας μελαγχολείτε καθόλου; Γράφω κι αυτό κάποτε βοηθά στη μελαγχολία.
Τα πηγαίνατε πάντα καλά με τη μοναξιά; Η μοναξιά δεν είναι καλός σύμβουλος για τους ανθρώπους. Είναι αυτό που γράφω και στο νέο μου βιβλίο. Ένας άνθρωπος πάντα χρειάζεται δίπλα σου. Στις μικρές και τις μεγάλες χαρές. Στις καταστροφές και στην αρρώστια. Στα καλά και στα ωραία. Αυτός είναι όλα μαζί τα φαρμακεία και τα φάρμακα του κόσμου.
Σ’ αυτό το συμπέρασμα πότε καταλήξατε; Εδώ και χρόνια, περισσότερα από 20.
Αφού το καταλάβατε αυτό γιατί δεν το εφαρμόσατε; Γιατί δεν θελήσατε τότε, να δημιουργήσετε μια σχέση; Ήταν πολύ αργά. Πριν 20 χρόνια ήμουν 58 χρονών. Ποιος θα ερχόταν με ένα γέρο 58 χρονών; Μιλάμε σωστά; Άσε που θέλει και ψάξιμο… Εγώ βαριόμουνα που ζούσα. Να κάτσω να δω ποιος ενδιαφέρεται για μένα; Είχα να κάνω κάτι πολύ πιο σημαντικό και αυτό ήταν το γράψιμο. Εάν κοίταζα τους έρωτες δεν ξέρω τι θα έγραφα απ’ όσα έγραψα. Οπότε κάθομαι σπίτι μου και τελειώνει η υπόθεση.
Δεν μπορούσατε να συνδυάζετε και τα δύο; Ήμουν αφοσιωμένος στο να γράφω. Αλλά δεν ξέρω ποια ανάγκη με οδήγησε σε αυτό. Άλλοι συγγραφείς είχαν και οικογένεια, και γκόμενες και γκόμενους, και παιδιά. Εγώ δεν τα κατάφερα.
«Το τρένο φεύγει στις οχτώ
μα εσύ μονάχος έχεις μείνει»
Το τρένο φεύγει στις οχτώ, 1971, Μουσική: Μίκης Θεοδωράκης, ερμηνεία: Μαρία Δημητριάδη
