Ο Τίμιος Σταυρός αποτελεί αναμφίβολα το χαρακτηριστικότερο σύμβολο του Χριστιανισμού. Ιδιαίτερα συναρπαστική παραμένει η ιστορία της εύρεσης του Τιμίου Σταυρού περί το 326 μ.Χ, από την αγία Ελένη, τη μητέρα του Μ. Κωνσταντίνου, στα Ιεροσόλυμα. Αναπόσπαστο τμήμα της ιστορίας αυτής αποτελεί η προσάραξη λόγω τρικυμίας του καραβιού της αγίας κατά την επιστροφή της από τους Αγίους Τόπους στην Κύπρο, τα θαυμαστά γεγονότα που συνέβησαν τότε, η ίδρυση ναών και μονών (ενδεικτικά μονές Σταυροβουνίου, Ομόδους, ναοί Τόχνης, Κουκάς), σύμφωνα με την παράδοση και το πιο σημαντικό, η αφιέρωση στα προσκυνήματα αυτά τμημάτων του Τιμίου Ξύλου και του Αγίου Κάνναβι, του σχοινιού που έδεσαν τον Χριστό οι Ρωμαίοι.
Το Πολιτιστικό Ίδρυμα Τράπεζας Κύπρου πρωτοπορώντας ενέταξε το 2009 στη σειρά των εκδόσεων του για τα βυζαντινά μνημεία της Κύπρου την καλαίσθητη έκδοση για τον ναό του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι στην Πλατανιστάσα. Το μνημείο ανήκει στην Παγκόσμια Κληρονομιά της ΟΥΝΕΣΚΟ. Τα κείμενα του οδηγού έγραψαν οι Χρήστος Αργυρού και Διομήδης Μυριανθεύς. Στον ναό απεικονίζεται σε μικρογραφικές σκηνές, ως είδος cartoon, ο σχετικά σπάνιος στη βυζαντινή εικονογραφία κύκλος της Εύρεσης και της Ύψωσης Σταυρού (1505) από τον περίφημο ζωγράφο της εποχής Φίλιππο Γουλ. Οι σκηνές της εύρεσης του Τιμίου Σταυρού από την αγία Ελένη καταλαμβάνουν το τύμπανο του τυφλού τόξου του βορείου τοίχου, τοποθετημένες σε τρεις ζώνες στις γωνίες ενός ζωγραφισμένου σταυρού. Οι 10 μικρογραφικές σκηνές που αφηγούνται την Εύρεση του Τιμίου Σταυρού αναπτύσσονται από πάνω αριστερά: Η αγία Ελένη φτάνοντας στην Ιερουσαλήμ αναγκάζει τους Ιουδαίους να αποκαλύψουν το όνομα του Ιούδα, ο οποίος γνώριζε τον τόπο που ήταν θαμμένος ο Σταυρός. Στην επόμενη σκηνή εικονίζεται ο Ιούδας, αρνείται να φανερώσει το μέρος του κρυμμένου Σταυρού, ρίχνεται σε ένα πηγάδι για τρεις μέρες. Ακολούθως, περιγράφεται η σκηνή της απελευθέρωσης του Ιούδα, ο οποίος μη αντέχοντας την πείνα αποφασίζει να αποκαλύψει το μυστικό του. Στην επόμενη σκηνή, ο Ιούδας εικονίζεται να προσεύχεται στον Γολγοθά. Στη συνέχεια, παριστάνεται η ανασκαφή για την ανεύρεση του Τιμίου Σταυρού και στην τελευταία σκηνή της μεσαίας ζώνης η αποκάλυψη και μεταφορά των τριών σταυρών, του Χριστού και των δύο ληστών, ενώπιον της αγίας Ελένης. Στην πρώτη σκηνή της κάτω ζώνης, ιστορείται η παρουσίαση των τριών σταυρών στην αγία Ελένη, η αναγνώριση του Τιμίου Σταυρού με το θαύμα της ανάστασης μιας ετοιμοθάνατης γυναίκας. Στην προτελευταία σύνθεση εικονίζεται ο Ιούδας που βαπτίστηκε χριστιανός και χειροτονήθηκε επίσκοπος με το όνομα Κυριακός, να προσεύχεται και να ανακαλύπτει τους Τίμιους Ήλους και στην τελευταία σκηνή να παραδίδει τους Τίμιους Ήλους στην αγία Ελένη.
Στο εσωρράχιο του τυφλού τόξου αναπτύσσονται οι ακόλουθες σκηνές: η θριαμβευτική είσοδος του Μ. Κωνσταντίνου στη Ρώμη μετά τη νίκη του επί του Μαξεντίου στη Μουλβία γέφυρα το 312, το όραμα του Μ. Κωνσταντίνου πριν από τη μάχη εναντίον του Μαξεντίου, ο Μωυσής μπροστά στην Ακατάφλεκτο Βάτο, η Διάβαση της Ερυθράς Θαλάσσης και ο Μωυσής να οδηγεί τους Ισραηλίτες στη γη της Επαγγελίας. Τον επίλογο του αφηγηματικού κύκλου, αποτελεί η σύνθεση της Ύψωσης του Σταυρού από δύο αγγέλους έξω από τα τείχη της Ιερουσαλήμ μετά την ανάκτησή του από τους Πέρσες επί αυτοκράτορος Ηρακλείου το 628 μ.Χ.
* To κείμενο είναι απόσπασμα από έκδοση του Πολιτιστικού Ιδρύματος Τράπεζας Κύπρου «Βυζαντινοί Οδηγοί»
*Βυζαντινολόγος & Έφορος Ιστορικού Αρχείου Τράπεζας Κύπρου
