Η Συλλογή Παλαιών Χαρτών της Κύπρου -του Πολιτιστικού Ιδρύματος Τράπεζας Κύπρου- είναι η μεγαλύτερη και η πληρέστερη σε αριθμό και ποιότητα χαρτών, που υπάρχει σήμερα στο νησί.
Χάρτες της πολύτιμης Συλλογής Παλαιών Χαρτών της Κύπρου του Πολιτιστικού Ιδρύματος Τράπεζας Κύπρου παρουσιάστηκαν κατά καιρούς σε συνέδρια, εκθέσεις και εκδόσεις, ενώ αντίγραφά τους εκδόθηκαν από το Ίδρυμα σε μεμονωμένα φύλλα ή σε συλλεκτικές κασετίνες και κόσμησαν αντικείμενα της Αγοράς, του πωλητηρίου του Ιδρύματος. H γεωγραφική θέση της Κύπρου στο σταυροδρόμι των εμπορικών και ναυτικών οδών στην Ανατολική Μεσόγειο ήταν ένας από τους παράγοντες που καθόρισαν την πολυτάραχη ιστορία της διαμέσου των αιώνων. Η χαρτογράφηση της Κύπρου συγκέντρωσε ήδη από την αρχαιότητα το ενδιαφέρον των χαρτογράφων, για να γνωρίσει ιδιαίτερη ανάπτυξη από τον 15ο αιώνα και κυρίως στη διάρκεια του 16ου αιώνα, ο οποίος χαρακτηρίζεται ως ο χρυσός αιώνας της κυπριακής χαρτογραφίας.
Τον 16ο αιώνα η Κύπρος αποτελεί την πολυτιμότερη βενετική αποικία στην Ανατολική Μεσόγειο με τους Βενετούς να χρησιμοποιούν προηγμένες μεθόδους χαρτογράφησης και να εκδίδουν εξαίρετα δείγματα χαρτών για το νησί. Μέχρι τα μέσα του 19ου αιώνα δεν παρατηρείται ιδιαίτερη εξέλιξη στη χαρτογράφηση της Κύπρου, με κύριο λόγο την τουρκική κατοχή του νησιού, ήδη από το 1571. Ορόσημο στη σύγχρονη κυπριακή χαρτογραφία αποτελεί η τριγωνομετρική χαρτογράφηση του νησιού από τον Herbert Horatio Kitchener, το 1885, όταν πια η Κύπρος βρισκόταν στα χέρια των Άγγλων.
Τον 13ο και 14ο αιώνα εμφανίζεται μια ιδιαίτερη κατηγορία χαρτών, οι ναυτικοί χάρτες (πορτολάνοι), οι οποίοι ήταν βοηθήματα πλοήγησης μεταξύ των λιμανιών, των πολυάριθμων νησιών της Μεσογείου αλλά και των γειτονικών θαλασσών. Με βάση την εμπειρική γνώση των ναυτικών, χαρτογραφούνται λιμάνια, ακτές και οι οδοί ναυσιπλοΐας. Δεν είναι τυχαίο που η Κύπρος ως βασικός εμπορικός σταθμός εμφανίζεται στους ναυτικούς χάρτες. Η Κύπρος βρισκόταν στο σταυροδρόμι των εμπορικών οδών της Ανατολικής Μεσογείου και υπήρξε κομβικό σημείο μεταξύ των λιμανιών της Μέσης Ανατολής και των σημαντικών εμπορικών λιμανιών της Δύσης, όπως της Βενετίας και της Γένουας, και αργότερα της Μασσαλίας και της Νοτιοδυτικής Ευρώπης.
Στους πορτολάνους η χαρτογράφηση της Κύπρου παρουσιάζει μια ιδιαιτερότητα, χαρτογραφείται με λεπτομέρεια μόνο η νότια πλευρά του νησιού, από την οποία τα ευρωπαϊκά πλοία προσέγγιζαν τα λιμάνια από την Πάφο μέχρι την Αμμόχωστο. Στις αρχές του 17ου αιώνα, οι εκδότες των Κάτω Χωρών εκτυπώνουν και διαδίδουν τους πορτολάνους χάρτες. Σε μια ομάδα χαρτών από τη Χαρτογραφική Συλλογή του Πολιτιστικού Ιδρύματος της Τράπεζας Κύπρου, η Κύπρος απεικονίζεται ως μέρος του ευρύτερου ελληνικού κόσμου μαζί με άλλα ελληνικά νησιά, όπως επίσης και με διάφορα νησιά της Μεσογείου.
* O δρ Χριστόδουλος Χατζηχριστοδούλου είναι Πρώην Έφορος Χαρτογραφικής Συλλογής Πολιτιστικού Ιδρύματος Τραπέζας Κύπρου, Έφορος Ιστορικού Αρχείου Τράπεζας Κύπρου.
