Νίκος Κουρούσιης: Έξι δεκαετίες δημιουργίας

 

Ακολουθώντας μια μοναδική διαδρομή μέσα σ’ ένα δάσος από πεύκα λίγο έξω από το χωριό Μιτσερό, φτάσαμε στο Ίδρυμα – Μουσείο του εικαστικού Νίκου Κουρούσιη. Το πρώτο πράγμα που σου τραβάει την προσοχή στην είσοδο, στον υπαίθριο χώρο, είναι μια εγκατάσταση με ένα τζιπ Volkswagen G, ένα μοντέλο που χρησιμοποιούσαν οι Γερμανοί στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Μου εξηγεί ότι γι’ αυτόν σημαίνει πολλά αυτό το όχημα, το οποίο αγόρασε με αντάλλαγμα ένα έργο του. Ήταν το μέσο που χρησιμοποίησε για να γυρίσει διάφορες χώρες της Ευρώπης με ένα σλίπινγκ μπαγκ και να βιώσει μοναδικές εμπειρίες. Αλλά το πιο σπουδαίο είναι ότι το όχημα αυτό τον γλύτωσε από βέβαιο θάνατο στη διάρκεια της τουρκικής εισβολής.

«Παραμονή της εισβολής ήμουν κρατούμενος στο Κάστρο της Κερύνειας από τους χουντικούς. Την Παρασκευή αργά το βράδυ, η Αστυνομία με άφησε ελεύθερο έξω από ένα ξενοδοχείο. Ωστόσο, τους είπα, «μην με αφήσετε γιατί έχει κέρφιου και όποιον βρουν τον σκοτώνουν». Τελικά στο ξενοδοχείο δεν μου άνοιγε κανείς να μπω. Έτσι πήγα, στον Αστυνομικό Σταθμό όπου ήταν το αυτοκίνητο μου, που κατά τύχη είχαν αφήσει τα κλειδιά πάνω. Το πήρα, ανέβηκα στο Μπέλα Μπάις και ταξίδεψα όλη νύχτα περνώντας από διάφορα χωριά για να γυρίσω στη Λευκωσία. Λίγες ώρες μετά έγινε η εισβολή».

Το μουσείο του Νίκου Κουρούσιη είναι ένα μοντέρνο χτίσμα μέσα σε μια μεγάλη έκταση οικογενειακής γης στο χωριό του, και φιλοξενεί σε δυο αίθουσες τη συλλογή με τα έργα του, από τότε που ήταν φοιτητής στο Saint Martins και το Hornsey College of Art στο Λονδίνο, μέχρι πρόσφατα. Τελευταία προστέθηκε μια τρίτη αίθουσα στην οποία εκθέτει έργα προς πώληση, για να στηρίζει τη λειτουργία του Ιδρύματος.

 

Φτάνοντας εκεί, τον βρήκα να φτιάχνει ένα μικρό μονοπάτι που οδηγεί στο πάρκο γλυπτικής το οποίο περιβάλλει το μουσείο. Στα 82 του χρόνια, ο Νίκος Κουρούσιης διαθέτει μια απίστευτη ζωντάνια, ενέργεια και γοητεία. Όσοι τον γνωρίζουν καλά, μιλούν για ένα ελεύθερο πνεύμα που ζει έξω από συμβάσεις και που έχει αφιερωθεί ολοκληρωτικά στην τέχνη. Επιστρέφοντας από την Κερύνεια το ’74, μετά τα κρίσιμα γεγονότα που βίωσε, αποφάσισε πως η τέχνη δεν έχει κάποιο νόημα στη ζωή του και επέλεξε να ζήσει δίπλα στην θάλασσα, τη μεγάλη του αγάπη.

 

«Παρόλο που γεννήθηκα στο βουνό, λάτρεψα τη θάλασσα όταν την είδα για πρώτη φορά στα πέντε μου χρόνια, από τον Πύργο του Οθέλλου στην Αμμόχωστο, όπου με πήγε ο παππούς μου, ο οποίος τότε δούλευε στην Ελληνική Μεταλλευτική Εταιρεία (ΕΜΕ). Έμεινα κάποτε για δυο μήνες στην Πάφο με το αντίσκηνο, τα δίχτυα και το ψαροντούφεκό μου και ζούσα από το ψάρεμα», λέει. Κάποια στιγμή, ωστόσο, θυμήθηκε τον Ηράκλειτο και τη φράση του «Τα πάντα ρει» και επέστρεψε στη Λευκωσία. Από τότε, ενσωματώνει συχνά στα έργα του στοιχεία που φανερώνουν το πάθος του για τη θάλασσα: Οι βαρκούλες, η άμμος, οι πέτρες, το γαλάζιο χρώμα είναι στοιχεία που εμφανίζονται συχνά στις δημιουργίες του.  

 

Επιστρέφοντας το 1975 στον κόσμο της τέχνης και στο εργαστήριό του, που ήταν απέναντι από το σημερινό K-Cineplex στον Στρόβολο, μια μέρα με βροχή είδε ξαφνικά ένα ουράνιο τόξο να προβάλλει μέσα από το απέναντι νεκροταφείο, το οποίο τον ενέπνευσε να δημιουργήσει το έργο για την ειρήνη που τοποθετήθηκε στον κυκλικό κόμβο του Κολοκασίδη, κοντά στο αεροδρόμιο της Λευκωσίας, όπου έγιναν μεγάλες μάχες στη διάρκεια της εισβολής. Το γλυπτό ήταν εκεί για 20 χρόνια και είχε άρχισε να φθείρεται, επιπλέον οι στρατιώτες είχαν αφαιρέσει κάποια κομμάτια του. Οι Πολιτιστικές Υπηρεσίες τότε του είχαν εγκρίνει ένα κονδύλι για να το επιδιορθώσει. Ωστόσο, οι Δήμοι Έγκωμης, Αγίου Δομετίου και η Πολεοδομία προτίμησαν να το καταστρέψουν. Στη θέση του έβαλαν μια μάλλον κακόγουστη κατασκευή με κύκλους ενός πολεοδόμου, η οποία βρίσκεται έκτοτε εκεί.

Στη μόνιμη συλλογή του μουσείου του Κουρούσιη μπορεί κάποιος να δει εμβληματικά κομμάτια της καλλιτεχνικής του πορείας. Σε μια ξεχωριστή ενότητα δημιουργιών του, ασκεί κριτική στους ανθρώπους της εξουσίας. Ανάμεσά τους, ένα βίντεο στο οποίο καταγράφει την ιστορία του έργου «Κάθαρσις», το οποίο δημιούργησε το 2008: Μέσα από μια έρευνα που κράτησε δυο χρόνια, ο καλλιτέχνης κατέγραψε όλους τους πολιτικούς που ασχολήθηκαν με το Κυπριακό, από την Κύπρο, την Ελλάδα, την Τουρκία, την Αγγλία, τις ΗΠΑ και τα Ηνωμένα Έθνη και τύπωσε το αρνητικό της φωτογραφίας τους πάνω σ’ ένα χαλί. Αυτό το έργο –ένα σχόλιο για την αποτυχία όσων ασχολήθηκαν με το πολιτικό πρόβλημα– ταξίδεψε από την Ελλάδα μέχρι την Κωνσταντινούπολη και όλες τις χώρες που είχαν σχέση. Όπου εκτίθετο, το κοινό μπορούσε να περπατά πάνω στο χαλί… Η τελευταία διαδρομή του ήταν στις Βρυξέλλες το 2012, με αφορμή την προεδρία της Κύπρου στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

 

 

Το έργο εκτέθηκε στο πλαίσιο της έκθεσης «Χαρτογραφώντας την Κύπρο – Σύγχρονες Όψεις» που συνδιοργανώθηκε από το BOZAR EXPO και το Υπουργείο Παιδείας και Πολιτισμού. Ωστόσο, όταν ο τότε Πρόεδρος πήγε στις Βρυξέλλες για τα εγκαίνια, ζήτησε να το αφαιρέσουν από την έκθεση. Ο καλλιτέχνης διαμαρτυρήθηκε, αλλά χωρίς αποτέλεσμα – κάτι που δείχνει μάλλον πόσο εύστοχο ήταν. Όταν το έργο επέστρεψε στην Κύπρο, αφού ολοκλήρωσε τον κύκλο της διαδρομής του, αποφάσισε την καταστροφή του μέσω της φωτιάς. Η πράξη καταγράφηκε σε βίντεο ως μια άλλη μορφή δημιουργίας και το έργο εκτίθεται στο Μουσείο.

 

Από την ενότητα των έργων με αντιεξουσιαστική χροιά που εκτίθενται στο Μουσείο, ξεχωρίζουν οι θρόνοι: Ένας επιχρυσωμένος με χρυσά αυγά στο κάθισμα, δίπλα ένας άλλος θρόνος πάνω στον οποίο τοποθετεί ένα κύβο με μέλι – έργα με επίκαιρους και εύγλωττους συμβολισμούς. «”Ύλη και Εξουσία” ονομάζω αυτά τα έργα. Είναι παγκόσμιο το φαινόμενο των ανθρώπων της εξουσίας που κάθονται σε μια καρέκλα και δεν θέλουν να την αποχωριστούν», σχολιάζει ο καλλιτέχνης.

 

Συχνά, ο Νίκος Κουρούσιης αντλεί έμπνευση από προσωπικές του εμπειρίες. Την περίοδο που ζούσε στην Πάφο είχε ακούσει για την Ιερά Πορνεία. Aνατρέχοντας σε διάφορες πηγές, κατέληξε στον Ηρόδοτο, ο οποίος αναφέρει ότι η Ιερά Πορνεία συνέβαινε σε ναούς της Αφροδίτης στην Ελλάδα και στην Πάφο στα Κούκλια. Στη συνέχεια, δημιούργησε μια σειρά έργων με αυτό το θέμα, τα οποία εξέθεσε στη Λεμεσό, στη Λευκωσία, στην μεγάλη αναδρομική του έκθεση στην Αθήνα και στο αρχαιολογικό Μουσείο της Στοκχόλμης. Σ΄ ένα από τα έργα με διαδραστικό χαρακτήρα αυτής της σειράς, έδωσε μια τελετουργική χροιά. Είναι αφιερωμένο στις λιγότερο επιθυμητές γυναίκες που πήγαιναν στον ναό της Αφροδίτης στην Πάφο, οι οποίες, σύμφωνα με την ιστορία, ξεπαρθενεύονταν μόνες τους με φαλλικές πέτρες. Σ’ αυτή την εγκατάσταση χρησιμοποιεί άμμο και μπρούτζινες πέτρες.

 

Καθώς με ξεναγεί στον υπαίθριο χώρο του μουσείου με τα γλυπτά του, μου εξηγεί πως αυτή η σειρά των έργων γίνεται με τον θεσμό της χορηγίας. Τα περισσότερα σε γεωμετρικά σχήματα, αναπτύσσουν έναν διάλογο μεταξύ τους και με το τοπίο που τα περιβάλλει και σχετίζονται με την τροχιά του ήλιου και το φως του. Σ’ έναν λόφο, κάνουμε στάση σε μια εγκατάσταση θαμμένη μέσα στη γη, εμπνευσμένη από την ιστορία του Μινώταυρου, η οποία συνδέεται και με μια τραυματική προσωπική του εμπειρία. Παριστάνει ένα ανθρωπόμορφο τέρας παγιδευμένο μέσα σ’ ένα κλουβί από καθρέφτες που το περιβάλλουν.

«Το 1955, στα 16 μου χρόνια, συνελήφθηκα από τους Άγγλους και φυλακίστηκα μαζί με άλλους κρατούμενους. Κάποια στιγμή έφυγαν όλοι και έμεινα για μια εβδομάδα μόνος μου σ’ ένα κελί. Ήταν η πιο τρομερή εμπειρία που έζησα ποτέ στη ζωή μου. Θυμάμαι που ένας φύλακας Τουρκοκύπριος μου μιλούσε και με παρηγορούσε. Όταν ασχολήθηκα με τον Μινώταυρο, ήρθαν στο μυαλό μου οι ώρες που πέρασα μέσα στο κελί. Αυτό το έργο αναφέρεται στις στιγμές της μοναξιάς του Μινώταυρου μέσα στον Λαβύρινθο. Στα σκοτάδια της απομόνωσης, την κραυγή απελπισίας του».

 

Μου αφηγήθηκε πολλές ακόμα συναρπαστικές ιστορίες για τα έργα του. Ολοκληρώνοντας την κουβέντα μας, μιλήσαμε και για άλλες επιρροές που είχε στη δουλειά του. Μου λέει πως πέραν από τα προσωπικά του βιώματα, τους προβληματισμούς του γύρω από την πολιτική, τη μυθολογία και άλλα σημαντικά γεγονότα από τον διεθνή χώρο, θαυμάζει διάφορους καλλιτέχνες. Όμως τη μεγαλύτερη επίδραση στο έργο του έχουν οι Ρώσοι κονστρουκτιβιστές. «Μου αρέσει πολύ ο τρόπος σκέψης τους. Η αφαίρεση από συναισθήματα που είχαν στα έργα τους και η εστίαση στην ουσία του θέματος που προσέγγιζαν. Μου αρέσει το μεγαλείο που είχαν οι ζωγραφικές τους δημιουργίες, αλλά και οι κατασκευές».

• Η αναδρομική έκθεση του καλλιτέχνη στο Ίδρυμα – Μουσείο Νίκου Κουρούσιη εγκαινιάζεται σήμερα, Κυριακή 26 Μαΐου από τις 12:00 ως τις 18:00. Τις επόμενες μέρες μπορεί κάποιος να δει την έκθεση με ραντεβού, τηλ. 99 441937 – 99 473072.

maria.panayiotou@phileleftheros.com