Σκοτεινά θέατρα, κλειστά μουσεία, βωβές σκηνές. Οι ορχήστρες σταμάτησαν να παίζουν, οι χορωδίες σίγησαν, τα έργα τέχνης χάσκουν στις άδειες αίθουσες, λες και όλα έχουν αίφνης παγώσει. Μια καθημερινότητα της κοινωνίας μας που δύσκολα αντέχεται. Οι προσδοκίες της πρώτης καραντίνας για περισυλλογή και αναστοχασμό εξαντλήθηκαν βασανιστικά στους μήνες που πέρασαν και διαψεύστηκαν μαζί με τις ελπίδες για αλλαγές και θεσμικές ανακατατάξεις. 

Αναστολή για άλλη μια φορά κάθε δραστηριότητας στους χώρους του πολιτισμού. Παραγωγές και επαγγελματίες ξανά σε εκκρεμότητα. Κανείς δεν ξέρει πότε και αν θα συνεχίσουν και για πόσο, μετά και από αυτή την καραντίνα. Κάθε δυνατότητα προγραμματισμού εξανεμίστηκε αναστέλλοντας ακόμα και αυτό το δικαίωμα της πρόβας. Σίγουρα και άλλοι χώροι και άλλες επαγγελματικές ομάδες έχουν πληγεί παρόμοια από τις συνέπειες της πανδημίας. Ο ήδη ευάλωτος τομέας του πολιτισμού στον τόπο μας αντιμετωπίζει όμως μια από τις μεγαλύτερες κρίσεις στη σύγχρονη ιστορία του. Δεν είναι μόνο ότι ολόκληρα κομμάτια του υποχωρούν υπό το βάρος των μέτρων και των συνεπειών της πανδημίας, είναι η έλλειψη προοπτικής για την ήδη δύσκολη καθημερινότητα των χιλιάδων επαγγελματιών του κλάδου που δεν αντέχεται. 

Ταυτόχρονα με τα μέτρα αποκλεισμού, αντί να δημιουργηθούν οι συνθήκες επιστροφής, καταργήθηκαν εντελώς και οι ελάχιστες προοπτικές μελλοντικών παραγωγών. Για άλλη μια φορά αγνοήθηκε η ιδιαιτερότητα και τα  χαρακτηριστικά των τεχνών και της καλλιτεχνικής παραγωγής και χωρίς δεύτερη σκέψη παραγκωνίστηκε η σημασία του πολιτισμού ως ζωτική λειτουργία του ανθρώπου, καταποντίζοντας και τη τελευταία δυνατότητα της πολιτιστικής παραγωγής. Κανείς (άραγε) δεν σκέφτηκε ότι με την ακύρωση της δυνατότητας πρόβας, οι χώροι δεν πρόκειται να λειτουργήσουν αμέσως μετά την άρση του lock down, ακόμα και αν το επιτρέψουν οι συνθήκες, καταδικάζοντας έτσι σε ακόμα μεγαλύτερη ανεργία και απαξίωση χιλιάδες επαγγελματίες του κλάδου. Η πανδημία δεν έχει μόνο οικονομικό αντίκτυπο στον χώρο του θεάματος. Διαλύει ζωές, κατακρημνίζει καριέρες και κυρίως οδηγεί μια ολόκληρη τάξη ανθρώπων στα άκρα των δυνατοτήτων τους, γιατί ακόμα και αυτό το αύριο στην περίπτωση τους δεν φαντάζει καθόλου αισιόδοξο.

Ο χώρος του πολιτισμού, αντιμετωπίστηκε από την αρχή άνισα και άδικα. Ένας χώρος στον οποίο εφαρμόστηκαν αμέσως αυστηρά υγειονομικά πρωτόκολλα, ένας χώρος στον οποίο δεν καταγράφηκαν κρούσματα  εξομοιώθηκε με αυτό των μαζικών συναθροίσεων και εκδηλώσεων διασκέδασης. Ίσως γιατί κάποιοι πιστεύουν, ότι στα θέατρα, στα μουσεία, στις εκθέσεις, ειδικά στον τόπο μας είναι χιλιάδες οι θεατές που συνωστίζονται για να παρακολουθήσουν μια θεατρική παράσταση, ή να ακούσουν τη Συμφωνική Ορχήστρα ή ακόμα και να θαυμάσουν ένα εικαστικό έργο. Ανάλογο συνωστισμό προφανώς επιδίωξαν να αποφύγουν με τα νέα μέτρα τώρα και στις πρόβες.

Εικάζω ότι τα ίδια δεδομένα θα ίσχυσαν και για τις απαγορεύσεις στις σχολές μπαλέτου, τις χορωδίες, τις ορχήστρες, όπου οι συμπεριφορές εκεί επιπλέον κρίθηκαν και επικίνδυνες. Σε αντίθεση με εκείνες τις ευαίσθητες, τις τρυφερές συμπεριφορές που χαρακτηρίζουν το ποδόσφαιρο, ή ακόμα και το κυνήγι και που «φυσικά» οδήγησαν στην εξαίρεση τους από τα μέτρα.

Πλέον δεν είμαι σίγουρη, αν η πανδημία περιορίζεται μόνο στα ιατρικά πράγματα και εξασθενεί μόνο όσους προσβάλλονται από τον ιό. Φοβάμαι και αυτό είναι χειρότερο, ότι έχει επηρεάσει τις ικανότητες αντικειμενικής πρόσληψης και αξιολόγησης, οδηγώντας σε κρίσεις και αποφάσεις για μέτρα που θέτουν σε κίνδυνο τη βιομηχανία θεάματος και την πολιτιστική παραγωγή, ενώ απομονώνουν τους ανθρώπους, κρατώντας τους μακριά από ζωτικές, συλλογικές ανθρώπινες δραστηριότητες. Ξεχνούν ότι οι τέχνες, ως είδος πρώτης ανάγκης, λειτουργούν και θεραπευτικά για την ψυχή και την ισορροπία των ανθρώπων.

Η ψηφιακή τεχνολογία και το διαδίκτυο πέτυχαν ασφαλώς και πρόσφεραν λύσεις και μια μεγάλη παρηγοριά. Οι ψηφιακές προτάσεις, όμως, όσο σημαντικές και να είναι, δεν μπορούν και δεν πρέπει να υποκαταστήσουν το ζωντανό θέαμα, τη συνάντηση των καλλιτεχνών με το κοινό τους. Χωρίς τη συλλογική καθημερινότητα οδηγούμαστε στην εξατομίκευση, την κοινωνική απομόνωση και στη διάλυση του κοινωνικού ιστού. Και όταν χαθούν οι αξίες  που φωτίζουν τις ζωές μας, τότε μένει μόνο η ασχήμια και ο ζόφος που μας περιβάλλουν.

Σε ένα προηγούμενο κείμενο μου, στην αρχή της πανδημίας, τον περασμένο Μάρτιο, αναρωτήθηκα αν οι συνέπειες της πανδημίας μας οδηγούν τελικά σε μια κρίση του πολιτισμού ή σε ένα πολιτισμό της κρίσης. Το ερώτημα  παραμένει εξίσου καίριο, το ίδιο και οι οδυνηρές προκλήσεις που δοκιμάζουν όχι μόνο τις ανθρώπινες αντοχές, μα τώρα ακόμα περισσότερο την ηθική, τις πολιτικές και τις ευαισθησίες της πολιτείας και της κοινωνίας.

*Δανείζομαι τον τίτλο από το ομώνυμο έργο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ (1604) που πραγματεύεται την ισονομία, τη διαφθορά, τη δικαιοσύνη και την ανθρώπινη δολιότητα.

** Στη φωτογραφία: «Plaster girl (Κορίτσι σε γύψο)» της Βάλλης Νομίδου από έκθεση του Πάφος2017.

  • Η Γεωργία Ντέτσερ είναι Γενική Διεύθυντρια του Θεάτρου Ριάλτο Λεμεσού