Η αρχαία κυπριακή κεραμική συναντά τον Πικάσο στη Βαρκελώνη, σε μια έκθεση που φωτίζει απρόσμενες συγγένειες ανάμεσα στους ανώνυμους αγγειοπλάστες της αρχαιότητας και τα έργα του Ισπανού δημιουργού.
Στα λιθόστρωτα σοκάκια της ιστορικής συνοικίας La Ribera της Βαρκελώνης, ανάμεσα στα μεσαιωνικά παλάτια που στεγάζουν το Μουσείο Πικάσο, ξεδιπλώνεται ένας διάλογος τεσσάρων χιλιάδων χρόνων ανάμεσα σε αρχαία κυπριακά αγγεία και ειδώλια από πηλό και τα κεραμικά του Πάμπλο Πικάσο.
Μία συνάντηση, που καλεί το κοινό να προσεγγίσει τα έργα μέσα από την αντιπαραβολή του σύγχρονου με το αρχαίο με γνώμονα τις πολλές εμφανείς ομοιότητες, αλλά και να αντιληφθεί τη διαχρονική αξία της αρχαίας τέχνης. Τα αγγεία μετατρέπονται σε σώματα, η χρηστικότητα συναντά τη φαντασία, και η παραλλαγή μαζί με το παιχνίδι συνυπάρχουν με τη μορφολογική αυστηρότητα. Πέρα από τον χρόνο, το αρχαίο και το σύγχρονο ανταποκρίνονται το ένα στο άλλο μέσα σε μια κοινή συνέχεια μορφής και έκφρασης.
Η έκθεση αποτελεί συνέχεια της διοργάνωσης που παρουσιάστηκε το 2019 στο Κυπριακό Μουσείο στη Λευκωσία, όταν έργα του Πικάσο εκτέθηκαν για πρώτη φορά δίπλα σε αρχαίες κυπριακές κεραμικές δημιουργίες.
Στη Βαρκελώνη, ωστόσο, ο διάλογος αυτός αποκτά μεγαλύτερη διεθνή εμβέλεια, φέρνοντας σε διάλογο κεραμικά έργα του ισπανού δημιουργού από το Μουσείο Πικάσσο της Βαρκελώνης, το Museu del Disseny της Βαρκελώνης (DHUB), το Fundación Almine y Bernard Ruiz-Picasso para el Arte (FABA) Μαδρίτης καθώς και ιδιωτικές συλλογές, μαζί με κυπριακές αρχαιότητες από τις συλλογές του Κυπριακού Μουσείου, των Επαρχιακών και Τοπικών Μουσείων του Τμήματος Αρχαιοτήτων καθώς και του Μουσείου Πιερίδη – Μέλος του Συγκροτήματος Τράπεζας Κύπρου.
Την επιμέλεια της έκθεσης «Picasso and Cyprus: Encounters with Mediterranean Ceramics», συνυπογράφουν η Ευτυχία Ζαχαρίου-Καΐλα, η καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Jules Verne της Γαλλίας Δρ Άντρη Μιχαήλ και ο πρώην διευθυντής του Μουσείου Πικάσσο Βαρκελώνης Δρ Emanuel Guigon.
Ο Πικάσο και η Κύπρος
Αφετηρία της έκθεσης αποτέλεσε το κεραμικό έργο του Πικάσο «Faces of a Woman», το οποίο παρουσιάζει εντυπωσιακές μορφολογικές ομοιότητες με σύνθετο αγγείο της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού στην Κύπρο, γύρω στο 2000 π.Χ., που πολύ πιθανόν να είδε ο καλλιτέχνης στο Παρίσι ή σε δημοσιεύσεις της εποχής. Τα χειροποίητα αγγεία της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού με τη χαρακτηριστική ερυθροστιλβωτή επιφάνεια παρουσιάζουν μία απίστευτη εφευρετικότητα στα σχήματα και τις συνθέσεις, αναδύοντας συγχρόνως μία έντονη αίσθηση πληθωρικότητας. Στοιχεία που δύσκολα θα είχαν περάσει απαρατήρητα από τον Πικάσο στις συχνές επισκέψεις του στο Μουσείο του Λούβρου, καθώς κατευθυνόμενος προς τις ασσυριακές αρχαιότητες που συνήθιζε να βλέπει, περνούσε από τις αίθουσες των κυπριακών αρχαιοτήτων.
Η ομοιότητα αυτή οδήγησε τους επιμελητές να διερευνήσουν τις πιθανές επαφές του καλλιτέχνη με κυπριακές αρχαιότητες, είτε μέσα από τις επισκέψεις του στο Λούβρο είτε μέσω των αρχαιολογικών εκδόσεων της εποχής.
Ο Πικάσσο και η κεραμική
Η παραμονή του Πικάσο στο Βαλορί από το 1946 συνδέεται με την έντονη ενασχόληση του με τον πηλό. Η πλαστικότητα του υλικού, η απρόβλεπτη φύση του ψησίματος και η μετατροπή χρηστικών μορφών σε ανθρωπόμορφες φιγούρες καθιστούν την πρακτική του Πικάσο μέρος μιας μακράς μεσογειακής παράδοσης κεραμικής έκφρασης. Ο Πικάσο θεωρούσε ότι η τέχνη των αρχαίων πολιτισμών «δεν είναι παρελθόν». Στα κεραμικά του έργα είναι φανερή η χρήση διάφορων σχημάτων, μοτίβων, υφών και θεματικών της αρχαιότητας και της μυθολογίας, στα οποία αναφέρεται δημιουργώντας μία εντελώς νέα δική του πραγματικότητα. Χωρίς να αντιγράψει μορφές, αφομοίωσε ορισμένες από τις λειτουργικές και μορφολογικές τους αρχές.
Όπως εξηγούν οι επιμελήτριες της έκθεσης, η τοποθέτηση των κυπριακών αρχαιοτήτων σε διάλογο με τα έργα και το καλλιτεχνικό όραμα του Πικάσο προσκαλεί σε μια ανανεωμένη προσέγγιση της αρχαίας κυπριακής κεραμικής: να αναλογιστούμε την εκφραστική της δύναμη και τη συνεχιζόμενη παρουσία της μέσα στις ευρύτερες ιστορίες της τέχνης. Η κεραμική ενσαρκώνει μια ιδέα μονιμότητας -μιας ορισμένης διαχρονικότητας- που θεμελιώνεται στην επανάληψη των τεχνικών και στην επανεμφάνιση εικονογραφικών μοτίβων. Δεν είναι, επομένως, τυχαίο ότι κοινές μεσογειακές μορφές, μύθοι και σύμβολα συνεχίζουν να ενεργοποιούνται στα έργα του Πικάσο.
Μια πολυεπίπεδη συνάντηση
Η έκθεση οργανώνεται γύρω από οκτώ θεματικές ενότητες: σύνθετα αγγεία, γυναίκες της Μεσογείου, μυθολογικά πλάσματα, ανθρωπόμορφες φιγούρες, χορός και μουσική, μάσκες, ταύροι, καθώς και ψάρια, χταπόδια και πουλιά. Κάθε θεματική λειτουργεί ως ένα εστιασμένο πεδίο σύγκρισης, διατηρώντας ορατές τις ιστορικές ιδιαιτερότητες, ενώ παράλληλα επιτρέπει στις συγγένειες και τις αποκλίσεις να αναδύονται μέσα από τη δυναμική αλληλεπίδραση ανάμεσα στα αρχαία κυπριακά αγγεία και τα κεραμικά έργα του Πικάσσο. Πτηνόμορφοι ασκοί, πήλινοι κένταυροι από το ιερό της Αγίας Ειρήνης, παραστάσεις χταποδιών σε Μυκηναϊκούς κρατήρες, ειδώλια γυναικών με τα χέρια στο στήθος, ειδώλια χορευτών και μουσικών συνομιλούν με τις παιχνιδιάρικες φόρμες και παραστάσεις των έργων του Πικάσσο σε μια πολυεπίπεδη συνάντηση.
Κεραμική και Πικάσο
Καλοκαίρι, Νότια Γαλλία, 1946. Ο Πικάσο βρίσκεται στο Βαλορί, μια ξακουστή για τα κεραμικά της πόλη, μετά από πρόσκληση του φίλου του ζωγράφου και γλύπτη Τζιοβάννι Λεονάρντι. Εκεί συναντάται με το ζεύγος Ραμιέ, τη Σουζάν (1905–1974) και τον Ζορζ (1901–1976), οι οποίοι ήταν ιδιοκτήτες ενός εργαστηρίου κεραμικής που ονόμασαν Μαντούρα. Του έδωσαν, όπως έκαναν συνήθως και με άλλους επισκέπτες, δύο-τρεις μικρές μπάλες υγρού αργίλου για να παίξει μαζί τους. Έφτιαξε στα γρήγορα κάποια σχήματα-μορφές, τα οποία οι Ραμιέ έψησαν και φύλαξαν σε περίπτωση που ο επισκέπτης τους γύριζε ξανά. Κάτι που συνέβη την επόμενη χρονιά. Ο Πικάσο το αποτέλεσμα του πειραματισμού του ολοκληρωμένο και ψημένο, παθιάστηκε με το υλικό και κάποιους μήνες αργότερα εγκαταστάθηκε με τη νέα του σύζυγο εκεί. Όπως περιγράφει η συγγραφέας Ελέν Παρμελέν, μερικές μέρες οι καπνοί φαίνονταν να ανεβαίνουν από εκατό κρατήρες. Σαν να ήταν βομβαρδισμός…
Ακόμη και μετά τον χωρισμό του από τη Φρανσουάζ Ζιλό, το 1953, ο χώρος παρέμεινε ένας μυθικός τόπος για τον Πικάσο, ο οποίος συνέχισε τη συνεργασία του με τους Ραμιέ από απόσταση.
Ο ίδιος δεν δούλευε τον τροχό. Υπήρχαν πολλοί τεχνίτες στη διάθεσή του, που δούλευαν τα έργα του με την καθοδήγησή του γι’ αυτό και την τέχνη αυτή δεν χρειάστηκε να τη μάθει.
Ο Πικάσο προμήθευε το πρωτότυπο, έδινε οδηγίες στους τεχνίτες για την αναπαραγωγή και τη χρωματική διακόσμηση και γενικά επόπτευε την όλη διαδικασία. Τα έργα αυτά, που υπάρχουν σε περισσότερα από ένα αντίτυπα, θεωρούνται γνήσια αντίγραφα, αφού γίνονται υπό την επίβλεψη και με την άδεια του καλλιτέχνη.
Ο Πικάσο δημιούργησε χιλιάδες έργα· η κεραμική του παραγωγή είναι τεράστια (περίπου 3.500 έργα). «Το έργο του ήταν τόσο μεγάλο που οι μελετητές το χώρισαν σε κατηγορίες για ευκολία. Ο ίδιος όμως έλεγε: «Μη θεωρείτε αυτά που κάνω ως έργα τέχνης. Είναι εμπειρίες, πειραματισμοί. Το ένα φέρνει το άλλο και συνδέονται σαν σπουδές».
Την κεραμική θα τη συνέχιζε μέχρι το τέλος της ζωής του.
Η έκθεση «Picasso and Cyprus: Encounters with Mediterranean Ceramics», εγκαινιάστηκε στις 5 Ιουνίου και διαρκεί έως τις 27 Σεπτεμβρίου 2026, πραγματοποιείται στο πλαίσιο της Κυπριακής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Πηγές:
- Τμήμα Αρχαιοτήτων, Kύπρος.
- ΦιλGood Φιλελεύθερος έκδ. 09.06.2019, σ.25-27.
Ελεύθερα, 14.06.2026
