Άννα Κουππάνου: Δεν ήθελα τα παιδιά να μετατραπούν σε σύμβολα τραύματος

Το βιβλίο «Όταν μας άφησε η θάλασσα», πραγματεύεται μια ιστορία βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα του 1974: Το ταξίδι 400 κοριτσιών και αγοριών από την Κύπρο στην Ελλάδα και τη φιλοξενία τους σε ιδρύματα και οικογένειες εκεί. Με το βιβλίο της αυτό η συγγραφέας κέρδισε πρόσφατα το Κρατικό Βραβείο Λογοτεχνίας για Παιδιά και Εφήβους.

–Η βραβευμένη ιστορία σας είναι βασισμένη σε πραγματικά γεγονότα. Τι σας άγγιξε ιδιαίτερα κατά την έρευνα; Στις μαρτυρίες των, ενήλικων πια, ατόμων που έζησαν τα γεγονότα (στο βιβλίο «Ευχαριστώ» της Νιόβης Κερκίδου, αλλά και από τις συνομιλίες που είχα με κάποια από αυτά τα άτομα), παρατήρησα πώς η μνήμη συνήθως λειτουργούσε με επανάληψη, και γι’ αυτό συχνά σαν κλειστό κουτί. Η αφήγηση κατέληγε σε κάποιες ερμηνείες και όχι σε άλλες, και όταν ήθελα να μάθω κάτι μικρό, ίσως φαινομενικά ασήμαντο, έβρισκα αντίσταση. Όχι άρνηση, αλλά κάτι πιο σύνθετο, ίσως γιατί η λεπτομέρεια μπορεί να μετατρέψει τη στατική μνήμη σε κάτι άλλο. Αυτό με άγγιξε πολύ, όπως και η διαπίστωση του πόσο διαφορετικές πορείες πήρε αυτή η εμπειρία για κάθε παιδί εκείνη την εποχή. Πόσες ιστορίες παράλληλες υπήρχαν, αλλά όχι όμοιες. Κάθε ιστορία μου αποκάλυπτε κάτι για τον τρόπο που ένα παιδί επιβιώνει, δρα και ξαναφτιάχνει τον εαυτό του. Αυτή η δύναμη της παιδικότητας είναι που με ενεργοποίησε να γράψω το βιβλίο, και σε αυτή γινόμουν μάρτυρας μέσα από την έρευνα και τη συγγραφή.

–Πώς προσεγγίζετε το θέμα με τα προσφυγόπουλα που μεταφέρθηκαν ασυνόδευτα στην Ελλάδα το 1974; Ένιωθα μεγάλη ευθύνη να αγγίξω μια εμπειρία που δεν μου ανήκει, και που παραμένει ενεργή με κάποιο τρόπο, είτε στα άτομα που την έζησαν πριν πενήντα χρόνια είτε σε άλλα παιδιά που τη ζουν σήμερα. Δεν προσπάθησα λοιπόν να αναπαραστήσω την πραγματικότητα ως ντοκουμέντο. Αυτό θα ήταν αδύνατο, ίσως και άδικο.Στις συζητήσεις με ανθρώπους που είχαν αυτή την εμπειρία, τη Νιόβη Κερκίδου, την Άννα Αθανασίου Σίσου και τον Μιχάλη Μιχαήλ, προσπάθησα να ακούσω προσεχτικά πώς μπορεί να βίωσαν την εμπειρία τα ίδια τα παιδιά εκείνης της εποχής: Τη σύγχυση, τον φόβο, αλλά και την απρόσμενη δύναμη που έδειξαν, αφού σε κάποιες περιπτώσεις τα ίδια ζήτησαν να πάνε στην Ελλάδα. Έχουμε, δηλαδή, μια περίπτωση όπου τα παιδιά αναλαμβάνουν το βάρος της ευθύνης και ενεργά διαμορφώνουν τη ζωή τους. Γι’ αυτό και η αφήγηση περνά μέσα από τα παιδιά, κυρίως μέσα από την πρωτοπρόσωπη αφήγηση της εντεκάχρονης Κατερίνας. Με απασχόλησε επίσης να μη μετατραπούν τα παιδιά σε σύμβολα τραύματος.

–Συνδέεστε με τους ήρωες των βιβλίων σας; Ναι, συνδέομαι πάρα πολύ. Γι’ αυτό πολλές φορές δυσκολεύομαι στη συγγραφή ζόρικων θεμάτων. Εδώ όμως δεν μπορούσα να κάνω διαφορετικά. Έγραφα, και κάθε φορά που έβαζα τελεία έπαιρνα μια βαθιά ανάσα, λες και καθόλη τη διάρκεια της συγγραφής κολυμπούσα μέσα σε ένα λυγμό.

–Πώς μπορεί να καλλιεργηθεί στους νέους η αγάπη για το βιβλίο; Συστηματικά, με συνέργειες ανάμεσα σε όλους τους κοινωνικούς φορείς και θεσμούς, με καλά οργανωμένες δράσεις, με πόρους, με καλά βιβλία, με ισχυρές πολιτικές βιβλίου από την πολιτεία, με βιβλιοθήκες και με εκπαιδευτικούς με έμπνευση, που αγαπούν να διδάσκουν και αγαπούν και τα βιβλία. Με τον ρόλο μου ως Συντονίστρια του Δικτύου Σχολείων Υποστήριξης της Φιλαναγνωσίας στο Παιδαγωγικό Ινστιτούτο Κύπρου, το θέμα αυτό με απασχολεί ιδιαίτερα.

–Έχετε κερδίσει αρκετά βραβεία για τα βιβλία σας. Ποιο είναι το «μυστικό» της επιτυχίας; Όσο μεγαλώνω, νιώθω ότι ο σημαντικότερος στόχος δεν είναι η επιτυχία αλλά η ηρεμία. Πιστεύω πως, αν δημιουργείς αυτό που έχει νόημα για σένα την ίδια, τότε νιώθεις εντάξει. Κι αν νιώθεις εντάξει με αυτό που δημιούργησες, που πολλές φορές είναι ακόμη μια πτυχή του εαυτού σου, αυτό από μόνο του είναι μεγάλη επιτυχία.

–Η ιδιότητα της εκπαιδευτικού έχει επηρεάσει με κάποιον τρόπο το συγγραφικό σας έργο; Τόσο η ιδιότητα της εκπαιδευτικού όσο και το γεγονός ότι, ακαδημαϊκά και ερευνητικά, μελετώ την έννοια της παιδικότητας ως φιλοσοφικό ζήτημα, έχουν επηρεάσει τον τρόπο που σκέφτομαι και δημιουργώ συγγραφικά για παιδιά. Για μένα, το παιδί είναι ένα θαύμα και ένα μυστήριο που ακόμη δεν έχουμε κατανοήσει – και ίσως δεν χρειάζεται να κατανοήσουμε πλήρως. Γιατί πολλές φορές, για να επιτευχθεί η «πλήρης» κατανόηση, επιβάλλουμε στον άλλον τα δικά μας σχήματα και τις δικές μας ερμηνείες. Αυτό που θεωρώ, λοιπόν, ότι χρειάζεται είναι ο σεβασμός μας προς το παιδί και η προσοχή μας. Για παράδειγμα, επί εκατοντάδες χρόνια δεν θεωρούσαμε το παιδί ικανό για φιλοσοφικό στοχασμό. Κι όμως, αν το ακούσουμε προσεκτικά, θα δούμε ότι ήδη από πολύ νωρίς θέτει φιλοσοφικά ερωτήματα και συμμετέχει στη φιλοσοφική σκέψη.

–Κάτω από ποιες συνθήκες γράφετε; Πώς αρχίζετε μια ιστορία; Πάντα υπάρχει έμπνευση. Αυτό που δεν υπάρχει είναι ο χρόνος. Θέλω να γράφω πολύ πρωί, πριν προλάβει ο κόσμος να γεμίσει το κεφάλι μου. Και γράφω μόνο όταν η ιδέα με συνεπαίρνει τόσο, που δεν μπορώ να μην τη γράψω. Προβάλλει μπροστά μου σαν ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί και δεν ησυχάζω αν δεν το απαντήσω.

–Ποιο είναι το στοίχημα κάθε φορά που ξεκινάτε ένα βιβλίο; Το στοίχημα πρώτα είναι να το τελειώσω. Κάθε βιβλίο είναι μια διαφορετική πορεία. Δεν ξέρεις τι εμπόδια θα συναντήσεις. Το δεύτερο στοίχημα είναι το τελειωμένο βιβλίο να λέει κάτι καινούριο, προερχόμενο από μένα, και, αν είναι δυνατόν, να συνεισφέρει στο είδος του. Το απόλυτο στοίχημα είναι το βιβλίο να διαβαστεί από τα παιδιά. Όσο καλές κριτικές και να λάβει ένα παιδικό βιβλίο από ενήλικες, ο στόχος είναι να μιλήσει στα παιδιά. Για να σας δώσω ένα παράδειγμα, το βιβλίο μου, «Η Λένα και η μέλισσα», μιλά για το πώς η αγάπη χωρά στα μεγάλα αλλά και στα μικρά. Αυτή η έννοια, που ίσως να φαίνεται αφηρημένη, βοήθησε ένα μικρό παιδί που είχε χάσει τη μητέρα του, γιατί κουβαλούσε μαζί του ένα μικρό κουτάκι με κάτι που του είχε χαρίσει εκείνη. Το παιδί, μάλιστα, μοιράστηκε με τα άλλα παιδιά ότι μπορεί να έχει κοντά του τη μητέρα του, γιατί κουβαλά μαζί του την αγάπη της που χωρά σε εκείνο το μικρό κουτί. Για μένα, αυτό είναι το μεγάλο στοίχημα που κερδίζει το παιδικό βιβλίο. Με παρόμοιο, αλλά και διαφορετικό τρόπο λειτούργησε το τελευταίο μου βιβλίο, το «Όταν μας άφησε η θάλασσα», αφού μαζί μου επικοινωνούν και παιδιά και ενήλικες, ακόμα και άτομα που έζησαν τα γεγονότα και μοιράζονται πώς το βιβλίο τούς βοήθησε να μιλήσουν με τον παιδικό τους εαυτό.