«Από τα πράγματα άλλα ανήκουν στον έλεγχό μας και άλλα όχι (Τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστιν ἐφ’ ἡμῖν, τὰ δὲ οὐκ ἐφ’ ἡμῖν). Στον έλεγχό μας ανήκουν η γνώμη, η ορμή, η επιθυμία, η αποστροφή και, με έναν λόγο, όσα είναι δικά μας έργα. Δεν είναι στον έλεγχό μας το σώμα, η περιουσία, οι αντιλήψεις, τα αξιώματα και με έναν λόγο όσα δεν είναι δικά μας έργα. Και όσα ανήκουν στον έλεγχό μας είναι από τη φύση τους ελεύθερα, ακώλυτα, ανεμπόδιστα και όσα δεν ανήκουν είναι ασθενή, δουλοπρεπή, αποτρεπτικά, ξένα». Επίκτητος, Εγχειρίδιον 1.1-1.2
Η Στωική φιλοσοφία οφείλει πολλά στον Επίκτητο. Η διάκρισή του, ανάμεσα σ’ αυτά που εξαρτώνται από εμάς (ἐφ’ ἡμῖν) και σε εκείνα που δεν βρίσκονται στον έλεγχό μας (οὐκ ἐφ’ ἡμῖν), αποτελεί τη βάση της ευδαιμονίας, την προϋπόθεσή της. Τα «ἐφ’ ἡμῖν» είναι τα δικά μας έργα, εκείνα που επιτυγχάνουμε με τον νου ως καθοδηγητή των κρίσεων και των αποφάσεών μας. Ακόμη και οι επιθυμίες μας μπορούν να ελεγχθούν, αν υποβληθούν σε λογική αξιολόγηση. Η ευδαιμονία δεν είναι για λίγους, εφόσον αποφασίσουν να παραχωρήσουν τον έλεγχο των αποφάσεών τους στη σταθερότητα που τους παρέχει ο νους.
Ο χαρακτήρας του ανθρώπου αλλάζει με τη δική του θέληση και απόφαση. Αυτό δεν είναι κάτι που θα πρέπει να μας παραξενεύει. Ο ορθός λόγος είναι το εκ των ων ουκ άνευ κριτήριο του ανθρώπου που στοχάζεται και κρίνει. Αν θέλουμε, ωστόσο, να αναζητήσουμε την αφετηρία των «ἐφ’ ἡμῖν», στη φιλοσοφία, θα χρειαστεί να αναγνώσουμε τον πρώτο «Οδηγό αυτοβελτίωσης» της αρχαιότητας, τα αριστοτελικά «Ηθικά Νικομάχεια».
Ο Αριστοτέλης -τέσσερις αιώνες πριν από τον Επίκτητο- αναφέρεται στον ορθό λόγο, ως κριτήριο λήψης αποφάσεων. Παρότι ο ίδιος θεωρεί ότι είναι κοινοτοπία να ειπωθεί κάτι τέτοιο, το θέτει σαφώς ως προαπαιτούμενο. Η ευδαιμονία δεν είναι αποτέλεσμα της τύχης, χρειάζεται την ατομική καθημερινή πράξη. Επομένως, εκείνο που αξίζει την προσοχή του, και θα εξεταστεί στο τρίτο βιβλίο, είναι η ίδια η πράξη και το πώς λαμβάνουμε αποφάσεις. Η έρευνα θα στραφεί στην έννοια της προαιρέσεως που είναι άμεσα συνυφασμένη με τα «ἐφ’ ἡμῖν», όσα δηλαδή εξαρτώνται από εμάς να τα πράξουμε, ώστε να πετύχουμε τον σκοπό μας:
«Γιατί φαίνεται ότι η προαίρεση σχετίζεται με τα πράγματα που εξαρτώνται από εμάς (ὅλως γὰρ ἔοικεν ἡ προαίρεσις περὶ τὰ ἐφ᾽ ἡμῖν εἶναι). Επομένως, η προαίρεση δεν είναι σαν τη γνώμη. Η γνώμη θεωρείται ότι σχετίζεται με όλα τα πράγματα […] και διακρίνεται σε ψευδή και αληθή γνώμη, και όχι σε καλή ή κακή. Αντιθέτως, η προαίρεση διακρίνεται σε καλή και κακή» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια, 1111b
Η προαίρεση αποτελεί το κριτήριο του χαρακτήρα, το θετικό ή αρνητικό του πρόσημο, άρα δεν αφορά πολλές από τις εξωτερικές καταστάσεις. Ως εκ τούτου, λαμβάνουμε αποφάσεις μόνο για όσα πράγματα μπορούμε να πραγματοποιήσουμε οι ίδιοι. Προκειμένου να γίνει κατανοητός, ο φιλόσοφος παραθέτει μια σειρά συμβάντων και γεγονότων που δεν εξαρτώνται από εμάς: το σύμπαν, τα μαθηματικά θεωρήματα, η ανατολή του ήλιου, η ανακάλυψη ενός θησαυρού ακόμη και το πολίτευμα μιας άλλης χώρας δεν έχουν αιτία τους τη δική μας προαίρεση. Από τις αιτίες των πραγμάτων, την τύχη, την ανάγκη, τη φύση ή τον νου, συμπληρώνει ο Αριστοτέλης, μόνο το τελευταίο υπόκειται στον έλεγχό μας. Ο νους ανήκει στα «ἐφ’ ἡμῖν». Επιλέγοντας τα καλά ή τα κακά, δείχνουμε το ποιον μας. Η απόφαση είναι πράξη. Το ίδιο και η φιλοσοφία:
«Οι περισσότεροι, όμως, δεν ενεργούν με αυτό τον τρόπο και επειδή καταφεύγουν στη θεωρία νομίζουν ότι φιλοσοφούν και ότι έτσι θα γίνουν σπουδαίοι. Στην πραγματικότητα, φέρονται σαν εκείνους που κάνουν ότι ακούν προσεκτικά τους γιατρούς, αλλά δεν ενεργούν σύμφωνα με τις οδηγίες τους. Όπως λοιπόν εκείνοι δεν θα έχουν σωματική υγεία με τέτοιου είδους αντιμετώπιση, έτσι κι αυτοί δεν θα έχουν ψυχική υγεία φιλοσοφώντας με αυτόν τον τρόπο» Ηθικά Νικομάχεια, 1105b12-18
Όσα μας ανήκουν είναι εκείνα που χρειαζόμαστε για να είμαστε ευτυχισμένοι. Ο νους, η λογική έχει από μόνη της τη δύναμη να εκκινεί την ατομική πράξη, αναζητώντας τα μέσα για την επίτευξη του στόχου. Η ευδαιμονία, ως σκοπός της ζωής, εξαρτάται από εμάς τους ίδιους, από τις αποφάσεις και τις πράξεις μας.
*Η δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
