«Δεν είναι μόνο τα ελαττώματα (κακίαι) της ψυχής εκούσια, αλλά, σε μερικούς ανθρώπους εκούσια είναι και τα ελαττώματα του σώματος, και εξαιτίας αυτών τους επικρίνουμε» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1114a
Όταν η φιλοσοφία στρέφεται στον άνθρωπο και αναζητά την ευτυχία του, δεν απευθύνεται μόνο στη θεραπεία της ψυχής του. Αναμφισβήτητα, υπηρετεί την πρωταρχική ανάγκη του ανθρώπου για την εκπλήρωση της ευτυχίας του και αυτό περιλαμβάνει τη δόμηση ενός χαρακτήρα, ικανού να κρίνει, να αποφασίζει και να δρα, ώστε να αποτελεί ο ίδιος νόμο για τον εαυτό του, να είναι δηλαδή αυτόνομος. Τι γίνεται όμως με το σώμα; Υπηρετεί την ψυχή; Υπακούει στον λόγο;
Για τον Αριστοτέλη, οι αρετές του σώματος, όπως και της ψυχής, είναι έξεις, δηλαδή συνήθειες και τις επιλέγουμε γι’ αυτό που είναι. Ο «χαρακτήρας» του σώματός μας υπακούει στον νου, αποφεύγει τις ελλείψεις και τις υπερβολές, επομένως είναι κάτι που ανήκει στη σφαίρα της επιρροής μας. Η υγεία του σώματός μας είναι εκ των ων ουκ άνευ προϋπόθεση της αριστοτελικής ευδαιμονίας και σε περίπτωση που δεν έχουμε τις γνώσεις για τη θεραπεία του, μπορούμε να ζητήσουμε τη βοήθεια των ειδικών της ιατρικής τέχνης, για την οποία ο Αριστοτέλης τρέφει μεγάλη εκτίμηση (ως γιος ιατρού ο ίδιος). Το να μην φροντίζουμε το σώμα ή να μην ακούμε τους γιατρούς, σημαίνει ότι είμαστε υπεύθυνοι για όλες τις ασθένειες που θα ακολουθήσουν.
«Κανείς δεν επικρίνει τους ανθρώπους που είναι εκ φύσεως άσχημοι, αλλά εκείνους που δεν γυμνάζονται ή αμελούν το σώμα τους. Το ίδιο μπορούμε να πούμε για την ασθένεια και την αναπηρία. Γιατί κανείς δεν θα χλεύαζε έναν εκ φύσεως τυφλό είτε από αρρώστια είτε από συμφορά, αλλά μάλλον θα έδειχνε συμπόνοια. Ωστόσο, αυτόν που θα πάθαινε το ίδιο είτε από μέθη είτε από άλλη ακολασία, όλοι θα τον κατέκριναν. Σχετικά λοιπόν με τα ελαττώματα του σώματος όσα εξαρτώνται από εμάς (ἐφ᾽ ἡμῖν) κατακρίνονται και όσα δεν εξαρτώνται από εμάς όχι. Αν όντως έτσι έχουν τα πράγματα, το ίδιο θα ισχύει και για τα άλλα, δηλαδή, τα αξιοκατάκριτα ελαττώματα θα εξαρτώνται από εμάς» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1114a
Το σώμα (όπως και το πνεύμα) υπακούει στον λόγο. Ο Αριστοτέλης εφαρμόζει τη θεωρία της ευδαιμονίας και στις σωματικές αρετές. Ο άδικος και ο ακόλαστος άνθρωπος έχουν την αιτία τους μέσα τους. Είναι οι ίδιοι υπεύθυνοι για την κατάστασή τους. Ο πρώτος επιλέγοντας να κάνει άδικες πράξεις και ο δεύτερος ασωτίες. Οι επαναλαμβανόμενες πράξεις γρήγορα μεταβάλλονται σε συνήθειες, ως εκ τούτου, το αποτέλεσμα έχει την αφετηρία του στην αρχική μας επιλογή. Η άγνοια δεν είναι δικαιολογία. Η υγεία δεν οφείλεται μόνο στη φύση, είναι επιλογή.
«Κι αν έτσι είναι, κάποιος μπορεί να νοσεί με τη θέλησή του, ζώντας έναν άκρατο βίο και μην ακούγοντας τους γιατρούς. Τότε, λοιπόν, ήταν στο χέρι του να μην νοσήσει, τώρα όχι πια. Όπως δεν είναι δυνατό κάποιος να πάρει πίσω την πέτρα που πέταξε. Όμως ήταν στο χέρι του να την πετάξει. Η αιτία (ἀρχὴ) λοιπόν βρισκόταν μέσα του. Το ίδιο συμβαίνει και στον άδικο και στον ακόλαστο άνθρωπο που από την αρχή θα μπορούσαν να μη γίνουν τέτοιοι, γιατί έγιναν με τη θέλησή τους. Και τώρα έχοντας γίνει τέτοιοι, δεν μπορούν να πάψουν να είναι» Αριστοτέλης, Ηθικά Νικομάχεια 1114a
Στη Ρητορική ο Αριστοτέλης ρίχνει φως στην αναγκαιότητα των σωματικών αρετών για την ευδαιμονία. Οι αρετές είναι αναγκαία αγαθά, δημιουργούν καλή διάθεση σε όσους τις έχουν και αποτελούν την γενεσιουργό αιτία των καλών που θα ακολουθήσουν. Η υγεία κατονομάζεται ως το μεγαλύτερο αγαθό. Δεν είναι μόνο ότι είναι απαραίτητη για τη ζωή, αλλά περισσότερο για την καλή ζωή.
«Οι αρετές του σώματος είναι αιτία πολλών πραγμάτων, όπως η υγεία είναι η αιτία της ηδονής και της ζωής, γι’ αυτό θεωρείται το άριστο αγαθό, γιατί αποτελεί την αιτία των δύο πολυτιμότερων αγαθών: της ηδονής και της ζωής» Αριστοτέλης, Ρητορική 1362b
Η αριστοτελική ευδαιμονία δεν περιλαμβάνει μόνο τη φροντίδα της ψυχής αλλά και του σώματος, όλων εκείνων δηλαδή που είναι στον έλεγχό μας. Το σώμα δεν είναι άμοιρο ευθυνών, υπακούει στον νου και ακολουθεί τη μεσότητα, το μέτρο. Η ευδαιμονία δεν είναι μία θεωρητική κατάσταση, αλλά καθημερινή πράξη. Πράξη που βασίζεται στην επιλογή.
*Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας του βιβλίου Φιλοσοφία για όλους (Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους;) Μεταίχμιο, 2022
