«Το να λέει κανείς ότι οι Ιδέες είναι τα πρότυπα και ότι μετέχουν σ’ αυτά τα άλλα πράγματα είναι ανοησίες και ποιητικές μεταφορές (κενολογεῖν ἐστὶ καὶ μεταφορὰς λέγειν ποιητικάς)» Αριστοτέλης, Μετά τα φυσικά 1079b24-26
Όταν ο δεκαεπτάχρονος Αριστοτέλης φτάνει στην πλατωνική Ακαδημία το 367 π.Χ., ο διάσημος ιδρυτής της απουσιάζει και έτσι θα χάσει την ευκαιρία να γνωρίσει τον ξεχωριστό μαθητή του προτού εντρυφήσει στη φιλοσοφία. Έως ότου ο Πλάτωνας να επιστρέψει από το δεύτερο ταξίδι του στη Σικελία, ο νεαρός Μακεδόνας θα ακούσει τα μαθήματα του Ευδόξου, θα μελετήσει τους προγενέστερους φυσικούς φιλοσόφους και θα συναναστραφεί φιλοσοφικά με όλους τους μαθητές της Ακαδημίας. Είναι φανερό ότι ο Αριστοτέλης (ο «Νους» κατά τον Πλάτωνα) διαφέρει από τους υπόλοιπους μαθητές. Ο μαθητής Αριστοτέλης -που εντωμεταξύ θα εξελιχθεί σε δάσκαλο- θα παραμείνει στην Ακαδημία για είκοσι ολόκληρα χρόνια, ως τον θάνατο του Πλάτωνα το 347 π.Χ.
Η Ακαδημία για τον Αριστοτέλη θα αποβεί ένα γόνιμο μέρος για τη δημιουργία της δικής του θεωρίας. Έχοντας πλήρη γνώση των προγενέστερων θεωριών είναι σε θέση να ασκεί κριτική, διακρίνοντας εύκολα τα «επιπόλαια σφάλματα στα οποία είχαν περιπέσει όλοι, αν και όλες οι θεωρίες είναι χρήσιμες καθώς συμβάλλουν στον διάλογο». Ο Πλάτωνας, τελευταίος στη σειρά των φιλοσόφων, δεν θα μπορούσε να απουσιάζει από το στόχαστρό του Αριστοτέλη. Φαίνεται ότι η θεωρία των Ιδεών ανήκε στο πεδίο συζήτησης της εποχής και ακόμη και ο Μακεδόνας φιλόσοφος μπορούσε να λάβει μέρος ισότιμα. Και το πράττει.
Στα Μετά τα φυσικά (μια συλλογή ετερόκλητων αριστοτελικών πραγματειών που αποδίδονται σε μαθήματα που έκανε στην Ακαδημία) ο Αριστοτέλης γνωρίζει σε τέτοιο βαθμό τη θεωρία των Ιδεών ώστε όχι μόνο την αποδομεί αλλά εξηγεί τους λόγους για τους οποίους ο Πλάτωνας οδηγήθηκε στη σύλληψή της. Ως μελετητής της ανθρώπινης συμπεριφοράς, ξεκινάει από την επίδραση που άσκησαν στον Πλάτωνα οι δάσκαλοί του. Ο πρώτος δάσκαλός του, ο Κρατύλος, του δίδαξε τη θεωρία του Ηράκλειτου «ότι όλα τα αισθητά βρίσκονται συνεχώς σε ροή, επομένως δεν θα μπορέσει να υπάρξει γνώση γι’ αυτά». Στη συνέχεια, ο επόμενος δάσκαλός του, ο Σωκράτης, «έστρεψε την προσοχή του στη διατύπωση ορισμών». Συνδυάζοντας τις δύο θεωρίες, ο Πλάτωνας, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, επιχείρησε να αποφύγει τη μεταβολή του αισθητού κόσμου. Οι Ιδέες δεν μεταβάλλονται, άρα μπορούν να μελετηθούν και να οριστούν.
Ο Πλάτωνας θα εκθέσει τη θεωρία σε πολλά έργα, αλλά θα τη συζητήσει στον διάλογο «Παρμενίδης», μία από τις λίγες φορές όπου ο Σωκράτης εμφανίζεται νέος. Ο Πλάτωνας δεν θα μπορούσε να επιλέξει καλύτερο συνομιλητή για τον δάσκαλό του από τον μεγάλο Παρμενίδη. Ανάμεσα στα πρόσωπα του διαλόγου είναι και ο νεαρός Αριστοτέλης -όχι ο φιλόσοφος αλλά ένας από τους τριάκοντα τυράννους, ωστόσο η σύμπτωση δεν παύει να προκαλεί εντύπωση.
Τα μειονεκτήματα όμως είναι πολλά και ο Αριστοτέλης δεν θέλει να αποφύγει την αναμέτρηση με την πλατωνική θεωρία. Του φαίνεται τόσο ευάλωτη και έχει μάθει να αντιμετωπίζει ισότιμα τους φιλοσόφους. Αυθεντίες δεν υπάρχουν. Εξάλλου, δεν είναι ο μόνος που έχει επιχειρήματα εναντίον της. Παρά το γεγονός ότι ως εμπειριστής διαφωνεί εκ βάθρων, πρέπει να αποδείξει με τον ορθό λόγο ότι οι Ιδέες δεν αποτελούν επαρκή εξήγηση του κόσμου. Τα επιχειρήματα δείχνουν ότι στην Ακαδημία αποτελούσε προσφιλές θέμα συζήτησης, είναι καλά τεκμηριωμένα. Ωστόσο, το βασικό ερώτημα παραμένει: Πώς μετέχουν τα αισθητά πράγματα στις ιδέες;
Το βλέμμα του Αριστοτέλη είναι στραμμένο στον κόσμο μας, στον κόσμο της μεταβολής και της κίνησης, της γένεσης και της φθοράς. Αν θέλουμε να δώσουμε εξηγήσεις θα στραφούμε στα είδη και στα γένη των πραγμάτων. Ο Αριστοτέλης θα συζητήσει όλες τις θεωρίες για να καταλήξει στην ανωτερότητα της δικής του. Η ενασχόλησή του με τον φυσικό κόσμο δηλώνει ότι ο αισθητός κόσμος μπορεί να γνωστεί. Δεν χρειάζεται να καταφύγουμε στις Ιδέες για να γνωρίσουμε τα πράγματα γύρω μας. Η αφετηρία είναι η παρατήρηση της φύσης και όχι η θέαση των Ιδεών:
«Γι’ αυτό όσοι εντρύφησαν περισσότερο στα φυσικά φαινόμενα μπορούν με καλύτερο τρόπο να θέσουν τέτοιες αρχές και να καλύψουν ένα ευρύ πεδίο. Ενώ άλλοι, από τις πολλές θεωρίες είναι ανίδεοι για όσα υπάρχουν (ἀθεώρητοι τῶν ὑπαρχόντων ὄντες) και αποφαίνονται εύκολα καθώς βλέπουν λίγα» Αριστοτέλης, Περί γενέσεως και φθοράς, 316a6-10
Η Δρ Έλσα Νικολαΐδου είναι συγγραφέας των βιβλίων:
Η Φιλοσοφία της ευτυχίας: Ζήσε καλύτερα διαβάζοντας τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2025
Φιλοσοφία για όλους: Γιατί να διαβάζουμε τους αρχαίους φιλοσόφους, Μεταίχμιο, 2022
philosophy.elsanicolaidou@gmail.com
