Ανασκόπηση νεότερων δεδομένων για τη θεραπεία της νόσου Αλτσχάιμερ από τους καθηγητές του Ευρωπαϊκού Πανεπιστημίου Κύπρου, Δρ. Αθανάσιο Μεταξά Επίκουρο Καθηγητή Φαρμακευτικής και Δρ. Πανωραία Σιαφάκα Επίκουρη Καθηγήτρια Φαρμακευτικής
Για τους ασθενείς που πάσχουν από τη νόσο Αλτσχάιμερ, όσο και για τους φροντιστές τους, η τελευταία πενταετία εμπεριείχε αρκετές συναισθηματικές μεταπτώσεις , όπου οι όποιες θετικές ειδήσεις για τη διάγνωση και θεραπεία της νόσου επισκιάζονται από τα αρνητικά αποτελέσματα πολυάριθμων κλινικών μελετών. Στις 7 Ιουνίου 2021, για παράδειγμα, o Οργανισμός Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ (FDA) ανακοίνωσε την έγκριση του μονοκλωνικού αντισώματος Αducanumab ως ανοσοθεραπεία για τη νόσο Αλτσχάιμερ. Ενώ το Αducanumab αποτέλεσε το πρώτο φάρμακο που εγκρίνεται για το Αλτσχάιμερ εδώ και σχεδόν 20 χρόνια, η έγκρισή του αυτή καθαυτή δίχασε και συνεχίζει να διχάζει την επιστημονική κοινότητα, καθώς το φάρμακο βρέθηκε να μειώνει την παθολογία Αλτσχάιμερ στον εγκέφαλο των ασθενών, χωρίς όμως να υπάρχουν αποδείξεις πως βελτιώνει τα συμπτώματα και την ποιότητα ζωής τους. Αξίζει να αναφερθεί πως ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (ΕΜΑ) δεν ενέκρινε την κυκλοφορία του Αducanumab στην ΕΕ.
Δύο περίπου χρόνια μετά, στις 6 Ιανουαρίου 2023, ο FDA ενέκρινε προς κυκλοφορία ένα νέο και πολλά υποσχόμενο φάρμακο για τη νόσο Αλτσχάιμερ, το Lecanemab. Το φάρμακο απευθύνεται σε ασθενείς με ήπια γνωστική διαταραχή, που βρίσκονται σε πρώιμη φάση ανάπτυξης της νόσου Αλτσχάιμερ. Σε αυτό το άρθρο, παρουσιάζουμε τα νεότερα δεδομένα σχετικά με το καινοτόμο αυτό φάρμακο.
Πώς λειτουργεί το νέο φάρμακο για τη νόσο Αλτσχάιμερ;
Το Lecanemab είναι ένα φάρμακο ανοσοθεραπείας, που τροποποιεί την πορεία της νόσου Αλτσχάιμερ στοχεύοντας ένα πεπτίδιο που ονομάζεται β-αμυλοειδές (Αβ). Η σημασία αυτού του πεπτιδίου για την ανάπτυξη της νόσου ανακαλύφθηκε στις αρχές της δεκαετίας του ΄90, πριν από περισσότερα από 30 χρόνια. Σήμερα, γνωρίζουμε πως το Αβ αρχίζει να συσσωρεύεται στον εγκέφαλο των ασθενών με Αλτσχάιμερ τουλάχιστον 10-15 χρόνια πριν από την εμφάνιση των κλινικών συμπτωμάτων της άνοιας. Γνωρίζουμε, επίσης, πως το Αβ είναι τοξικό για τα εγκεφαλικά κύτταρα, προκαλώντας βλάβες στη λειτουργία και την μεταξύ τους επικοινωνία, οδηγώντας τελικά στο θάνατό τους. Το Lecanemab στοχεύει και «ουδετεροποιεί» το Αβ, ενεργοποιώντας το ανοσοποιητικό μας σύστημα για να το απομακρύνει από τον εγκέφαλο. Η επιστημονική κοινότητα πιστεύει πως εκεί οφείλονται τα ευεργετικά του αποτελέσματα.
Τι είδους φάρμακο είναι το Lecanemab;
Το Lecanemab είναι ένα μονοκλωνικό αντίσωμα, πρόκειται επομένως για μια ανοσοθεραπεία. Ο όρος «ανοσοθεραπεία» έχει γίνει γνωστός τα τελευταία χρόνια από την πιθανή εφαρμογή του έναντι διαφόρων τύπων καρκίνου και άλλων ασθενειών π.χ. σε αυτοάνοσα νοσήματα και αλλεργίες. Πολλοί ερευνητές διερευνούν επίσης πώς μπορεί να χρησιμοποιηθεί η ανοσοθεραπεία για γενετικές διαταραχές, διαβήτη, καρδιαγγειακές παθήσεις και αναγεννητική ιατρική. Δεν είναι τυχαία λοιπόν η μελέτη της εφαρμογής των μονοκλωνικών αντισωμάτων και για τη θεραπεία νευρολογικών ασθενειών, όπως το Αλτσχάιμερ. Τα μονοκλωνικά αντισώματα είναι ανθρωπογενείς πρωτεΐνες που δρουν όπως τα ανθρώπινα αντισώματα στο ανοσοποιητικό μας σύστημα. Επί του παρόντος, είναι μεταξύ των πιο διερευνημένων προσεγγίσεων για την εύρεση θεραπειών που να τροποποιούν/καθυστερούν την εξέλιξη της νόσου Αλτσχάιμερ.
Το Lecanemab, συγκεκριμένα, χορηγείται στους ασθενείς με ενδοφλέβια έγχυση στη δόση των 10 mg/kg κάθε δύο εβδομάδες. Κάθε mL διαλύματος περιέχει 100 mg lecanemab-irmb και υδροχλωρική αργινίνη (42.13 mg), ιστιδίνη (0.18 mg), μονοϋδρική υδροχλωρική ιστιδίνη (4.99 mg), πολυσορβικό 80 (0.50 mg) και ενέσιμο ύδωρ σε pH- 5.0.
Ποια είναι τα τελευταία νέα για το Lecanemab;
Το φάρμακο έχει ήδη αδειοδοτηθεί στις ΗΠΑ, χρησιμοποιώντας τις διαδικασίες ταχείας έγκρισης του FDA. Οι διαδικασίες αυτές επιτρέπουν τη γρήγορη λήψη αποφάσεων για την έγκριση θεραπειών για σοβαρές ιατρικές καταστάσεις, για τις οποίες υπάρχει ανικανοποίητη ιατρική ανάγκη. Μετά την ανακοίνωση της θετικής απόφασης του FDA, η εταιρεία που ανέπτυξε το Lecanemab (Eisai|) υπέβαλλε αίτηση και στον ΕΜΑ για έγκριση του φαρμάκου στην ΕΕ. Η αίτηση βρίσκεται υπό αξιολόγηση. Να σημειωθεί πως η έγκριση του Lecanemab από τον FDA τον Ιανουάριο του 2023 δεν επηρεάζει την απόφαση του ευρωπαϊκού φαρμακορρυθμιστικού φορέα.
Ποια είναι τα αποτελέσματα των κλινικών δοκιμών;
Στα τέλη του περασμένου έτους, δημοσιεύτηκαν τα πλήρη αποτελέσματα της κλινικής δοκιμής φάσης 3 του Lecanemab (Clarity-AD). Η δοκιμή περιλάμβανε 1.795 άτομα με νόσο Αλτσχάιμερ σε πρώιμο στάδιο, τα οποία είχαν συσσωρεύσει Αβ στον εγκέφαλό τους. Στους μισούς συμμετέχοντες χορηγήθηκε Lecanemab, ενώ οι άλλοι μισοί έλαβαν εικονικό φάρμακο για χρονικό διάστημα 18 μηνών. Η δοκιμή έδειξε ότι το Lecanemab επιβράδυνε κατά 26% την ταχύτητα με την οποία η μνήμη και η σκέψη χειροτέρεψαν στα άτομα που έπαιρναν Lecanemab σε σύγκριση με τα άτομα που έπαιρναν το εικονικό φάρμακο. Υπολογίζεται πως σε διάστημα 18 μηνών το φάρμακο επιβράδυνε την εξέλιξη της νόσου κατά περίπου 6 μήνες. Η ερευνητική ομάδα διαπίστωσε επίσης ότι το φάρμακο επιβράδυνε την πτώση στην ποιότητα ζωής των ασθενών έως και 56%. Το φάρμακο μείωσε την ποσότητα του Αβ που υπάρχει στον εγκέφαλο, το αίμα και το εγκεφαλονωτιαίο υγρό, ενώ βελτίωσε και μια σειρά άλλων βιοχημικών δεικτών που σχετίζονται με τη νόσο Αλτσχάιμερ. Οι κλινικές δοκιμές για το Lecanemab θα συνεχιστούν, προκειμένου να φανεί η αποτελεσματικότητα λήψης του φαρμάκου για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.
Ποιος θα μπορούσε να ωφεληθεί από τη θεραπεία με Lecanemab; Υπάρχουν παρενέργειες;
Το Lecanemab ενδείκνυται για άτομα με νόσο Αλτσχάιμερ πρώιμου σταδίου, που έχουν Αβ στον εγκέφαλό τους. Αυτό σημαίνει ότι άτομα με άλλους τύπους άνοιας ή άτομα σε μεταγενέστερα στάδια της νόσου, είναι απίθανο να ωφεληθούν από το φάρμακο. Όπως όλα τα φάρμακα, έτσι και το Lecanemab έχει κάποιες παρενέργειες. Οι πιο συχνές σχετίζονται με παροδικές αντιδράσεις που εμφανίζονται κατά την έγχυση του φαρμάκου, όπως έξαψη, ρίγος, πυρετός, πόνος στο σώμα, εξάνθημα. Στο 20% των συμμετεχόντων διαπιστώθηκε οίδημα ή μικροαιμορραγίες στον εγκέφαλο, παρενέργειες που είναι γνωστές ως Amyloid Related Imaging Abnormalities ή ARIA και είναι αναμενόμενες για αυτού του είδους τις ανοσοθεραπείες. Η πλειονότητα των ανθρώπων που εμφάνισαν ARIA ήταν ασυμπτωματικοί, οι αλλαγές στον εγκέφαλό τους εντοπίστηκαν με μαγνητική τομογραφία. Σε γενικές γραμμές, η ασφάλεια του Lecanemab παρακολουθείται στενά, με τα δεδομένα να δείχνουν πως το συγκεκριμένο φάρμακο έχει καλύτερο προφίλ ασφάλειας σε σχέση με παρόμοια φάρμακα που έχουν ελεγχθεί μέχρι τώρα, όπως το Aducanumab.
Τι μπορεί να περιμένει κάποιος ασθενής ή η οικογένειά του αν το Lecanemab εγκριθεί στην ΕΕ.;
Αρχικά να ξεκαθαρίσουμε πως το Lecanemab δε βελτιώνει τα συμπτώματα που προκαλεί η νόσος Αλτσχάιμερ. Η λειτουργία των ασθενών που θα λάβουν το φάρμακο δεν πρόκειται να επανέλθει σε φυσιολογικά επίπεδα. Αυτό που ρεαλιστικά μπορεί κάποιος να περιμένει είναι αυτό που δείχνουν τα αποτελέσματα των κλινικών δοκιμών, δηλαδή μια μέτρια επιβράδυνση της επιδείνωσης των συμπτωμάτων της νόσου. Σημαντική συζήτηση επίσης γίνεται για το κόστος της θεραπείας, για το πώς θα καλυφθεί. Στις ΗΠΑ η τιμή του φαρμάκου ανέρχεται στα $26.500 ανά χρόνο (€24.500), χωρίς κάποιος να υπολογίσει τα επιπρόσθετα έξοδα για την παρακολούθηση των πιθανών παρενεργειών του φαρμάκου με τη χρήση μαγνητικού τομογράφου. Επομένως μιλάμε για μια πολύ ακριβή θεραπεία. Σε κάθε περίπτωση, το συγκεκριμένο φάρμακο αποτελεί το επιστέγασμα μιας 30χρονης προσπάθειας κατανόησης της νόσου Αλτσχάιμερ και των μηχανισμών της. Το γεγονός πως το Lecanemab τροποποιεί την πορεία της νόσου οφείλει να μας γεμίζει αισιοδοξία ότι βαδίζουμε στο σωστό δρόμο για την τελική αντιμετώπιση του Αλτσχάιμερ.
