Στο σύμπαν από τα έγκατα της γης Κύπριος φυσικός

«Ήθελα να βρω απαντήσεις για το πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος. Μελετάμε το απειροελάχιστο (τα στοιχειώδη σωματίδια) για να καταλάβουμε το απείρως μεγάλο (το σύμπαν)». Αυτά αναφέρει στον «Φ» ο Κύπριος φυσικός σωματιδίων και διευθυντής ερευνών στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας (CNRS) του Στρασβούργου στη Γαλλία, Μάρκος Δράκος, εξηγώντας ότι εργάζονται σε ανιχνευτές πολλά μέτρα κάτω από την επιφάνεια της γης, με το βλέμμα στραμμένο στον ουρανό. Αφορμή της συζήτησης, η βράβευση του επιστήμονα στις 27 Ιανουαρίου 2023 από το Πανεπιστήμιο της Ουψάλα στη Σουηδία. Το ιστορικό ίδρυμα τον τίμησε για τη συμβολή του στην προσπάθεια αποκρυπτογράφησης του μυστηρίου της εξαφάνισης της αντιύλης στο σύμπαν, μέσω των νετρίνων.

«Γεννήθηκα και μεγάλωσα στο Πραστειό Μόρφου μέχρι το 1974, οπόταν φύγαμε ως πρόσφυγες. Την τελευταία τάξη του σχολείου την έκανα στην Ευρύχου και αμέσως μετά μπήκα στον στρατό. Έχω μνήμες από τις ταραχές του ’63 και τα γεγονότα του ’67. Φυσικά και από το ’74. Τα ζήσαμε όλα!». Η οικογένειά του είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με την ιστορία του τόπου. «Ο ήρωας της ΕΟΚΑ, Μάρκος Δράκος, ήταν ξάδελφος του πατέρα μου. Έτσι και έλαβα το όνομά μου. Εκείνος πέθανε τον Ιανουάριο του ’57 και εγώ γεννήθηκα λίγους μήνες μετά, τον Αύγουστο».

Το 1977, αφού ολοκλήρωσε τη στρατιωτική του θητεία έφυγε από την Κύπρο με προορισμό το Στρασβούργο της Γαλλίας. «Είχα έναν αδελφό που ήταν εκεί για σπουδές, γι’ αυτό ήταν πιο εύκολο να πάω στο Στρασβούργο από οπουδήποτε αλλού. Εκείνη την εποχή, ιδίως πριν τον πόλεμο, συνήθιζαν όλοι να πηγαίνουν στην Αγγλία για σπουδές. Όμως τα δίδακτρα ανέβηκαν, ήταν πολύ ακριβά και εμείς ήμασταν πρόσφυγες». Ο δρ. Δράκος διατηρεί μέχρι και σήμερα δεσμούς με το νησί. «Έχω οικογένεια στην Κύπρο, τα αδέλφια μου, τη μητέρα μου. Προσπαθώ να έρχομαι κάθε χρόνο». 

Η φυσική, όπως σημειώνει, ήταν η επιστήμη που τον γοήτευε από παιδί. «Έπειτα εξειδικεύτηκα στην πυρηνική φυσική και τη φυσική σωματιδίων. Ήθελα να βρω απαντήσεις για το πώς δημιουργήθηκε ο κόσμος. Πώς δημιουργήθηκε το σύμπαν. Συνεπώς, έπρεπε να ακολουθήσω αυτή την οδό. Μελετάμε το απειροελάχιστο (τα στοιχειώδη σωματίδια) για να καταλάβουμε το απείρως μεγάλο (το σύμπαν)».

Η επιστημονική πορεία του δρα Δράκου είναι πλούσια, με συμμετοχή σε κορυφαία πανεπιστήμια και ερευνητικά κέντρα του κόσμου, όπως το CERN της Γενεύης. «Κάναμε έρευνες σε επιταχυντές, μήκους 27χλμ, όπου προσπαθήσαμε να κατανοήσουμε τα στοιχειώδη σωματίδια και τους στοιχειώδης νόμους φυσικής». Γύρω στο 2000 πέρασε σε έναν ειδικότερο κλάδο της φυσικής σωματιδίων, που είναι τα νετρίνα.

«Αυτά τα σωματίδια είναι κάπως ιδιαίτερα, καθώς υπάρχουν παντού και μπορούν να διασχίσουν τη γη χωρίς να σταματήσουν καθόλου. Έχουν κάποιες περίεργες ιδιότητες. Χρησιμοποιώντας τα εν λόγω σωματίδια, προσπαθούμε να κατανοήσουμε πώς εξαφανίστηκε η αντιύλη στο σύμπαν. Αυτό διότι γνωρίζουμε από τα πειράματα ότι όταν δημιουργήσουμε ένα σωματίδιο ύλης αυτομάτως δημιουργείται και ένα σωματίδιο αντιύλης. Όταν έγινε Big Bang δημιουργήθηκαν ύλη και αντιύλη σε ίσες ποσότητες. Ωστόσο, σήμερα, η αντιύλη φαίνεται να έχει εξαφανιστεί από το σύμπαν και δεν γνωρίζουμε την αιτία. Όταν ενώθηκαν ύλη και αντιύλη έδωσαν ακτινοβολία και εξαφανίστηκαν. Όμως, έμεινε πίσω απειροελάχιστη ύλη και δημιούργησε όλα αυτά που βλέπουμε γύρω μας: Τα άστρα, τη γη, εμάς τους ίδιους. Εμείς (σ.σ. οι επιστήμονες) προσπαθούμε να καταλάβουμε πώς δημιουργήθηκε αυτή η ασυμμετρία. Ποιος έβαλε το δάχτυλό του και υπερίσχυσε η ύλη; Αυτό δεν το γνωρίζουμε ακόμη και το αναζητούμε για να καταλάβουμε πώς θα εξελιχθεί το σύμπαν στο μέλλον».

Για να αποδειχθεί το οτιδήποτε στον τομέα τους, εξηγεί ο δρ. Δράκος, χρειάζονται τεράστια πειράματα και τεράστιοι ανιχνευτές, «οι οποίοι βρίσκονται κάτω από την επιφάνεια – στο βάθος της γης (τουλάχιστον 1.000 μέτρα) ώστε να μην μας ενοχλούν τα κοσμικά σωματίδια». Επιπλέον, είπε, συχνά τέτοιοι ανιχνευτές τοποθετούνται κάτω από πυρηνικούς αντιδραστήρες, καθώς εκεί παράγονται τεράστιες ποσότητες νετρίνων.

Αυτή την περίοδο, ο δρ. Δράκος, συνεργάζεται και με την Κίνα, συμμετέχοντας σε ένα πείραμα για νετρίνα. «Είμαι ο επικεφαλής της επιτροπής των 75 ινστιτούτων που συμμετέχουν. Είμαστε γύρω στους 700 επιστήμονες». Όπως είπε, αναζητούν την ιεραρχία των μαζών των τριών νετρίνων που υπάρχουν, δηλαδή ποιο είναι το πιο ελαφρύ. «Αυτό θα έχει πολλές συνέπιες για την κατανόηση του σύμπαντος».

Ο δρ. Δράκος σημειώνει ότι υπάρχει πρακτική εφαρμογή όλων αυτών των ανακαλύψεων. Στην ιατρική, τη βιολογία, την τεχνολογία. «Μια πολύ πρόσφατη εφαρμογή ήταν ότι σκανάραμε ηφαίστεια ώστε να απαντήσουμε αν επρόκειτο να γίνει έκρηξη. Επίσης, σκανάραμε τις πυραμίδες, ώστε να διαπιστωθεί αν υπάρχουν κρυφά δωμάτια».

Μοναδική εμπειρία η βράβευση και με ελληνικό στοιχείο

Το 2012, ως συντονιστής ο δρ. Δράκος πρότεινε μαζί με έναν ακόμη καθηγητή από Πανεπιστήμιο της Ουψάλα στη Σουηδία, ένα πείραμα για να αποκρυπτογραφήσουν το μυστήριο της εξαφάνισης της αντιύλης στο σύμπαν, χρησιμοποιώντας τα νετρίνα. Η εν λόγω έρευνα, η οποία απέσπασε χρηματοδοτήσεις από την ΕΕ και περιλαμβάνει σήμερα 20 εργαστήρια από 11 ευρωπαϊκές χώρες, αποτέλεσε την αίτια ο δρ. Δράκος να λάβει στα τέλη περασμένου Ιανουαρίου το βραβείο «Docteur Honoris Causa» από το Πανεπιστήμιο της Ουψάλα, δηλαδή τον τίτλο επίτιμου καθηγητή.

Η τελετή βράβευσης ήταν μια μοναδική εμπειρία, εξηγεί, στη διάρκεια της οποίας έριχναν κανονιές. «Οι Σουηδοί είναι εξαιρετικοί πάνω στις τελετουργίες. Υπήρχε μάλιστα και το ελληνικό στοιχείο, καθώς έπρεπε να περάσουμε από ένα σημείο που συμβολίζει τον Παρνασσό, ενώ μου προσέφεραν και στεφάνι από δάφνες. Όλα αυτά προέρχονται από τους Δελφούς και από τις μούσες που υποτίθεται ότι ζούσαν στον Παρνασσό». Επιπλέον, στον έναν τοίχο της αίθουσας υπήρχε αναπαράσταση του Σωκράτη και στον άλλον του Πλάτωνα.

Το εν λόγω πανεπιστήμιο αναφέρει ο δρ. Δράκος είναι το γηραιότερο της Σκανδιναβίας, με κύρος ανάλογο του πανεπιστημίου της Οξφόρδης στη Βρετανία. «Υπάρχει από το 1477 και αυτό το βραβείο το έχουν καθιερώσει τουλάχιστον από το 1600. Ο ίδιος ο Νόμπελ, το είχε λάβει». Πρόκειται για την αναγνώριση και την ευγνωμοσύνη του Πανεπιστήμιου στο έργο του. «Είναι πολύ δύσκολο να το λάβει κάποιος. Έπρεπε να κάνουμε αγώνα».

Η επιδίωξη των δύο επιστημόνων ήταν να μετρήσουν με μεγάλη ακρίβεια ορισμένες από τις παραμέτρους των νετρίνων. Κατάφεραν, μάλιστα, να τους εγκριθούν απανωτά τρία ευρωπαϊκά ερευνητικά προγράμματα. Το πρώτο ξεκίνησε το 2016. Όπου με τη βοήθεια των αποτελεσμάτων του πέρασαν στο δεύτερο το 2017, το οποίο ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο του 2022. Τον περασμένο μήνα ξεκίνησαν το τρίτο που θα διαρκέσει έως το 2026. Από το 2016 η ΕΕ τους έχει εγκρίνει χρηματοδοτήσεις λίγο πάνω από €6 εκατ.

Επιπλέον, σημείωσε ότι από το 2014 βρίσκεται υπό κατασκευή στο Λουντ της Σουηδίας μια ευρωπαϊκή εγκατάσταση το European Spallation Source (ESS). Εκεί θα μπορούν να παράγονται νετρόνια. «Εμείς προτείναμε να γίνει μια αναβάθμιση στην εν λόγω εγκατάσταση, η οποία κοστίζει γύρω στα €2 δισ., ώστε να παράγονται και νετρίνα στις ίδιες δομές». Αυτό, σημείωσε, θα εκτοξεύσει επιστημονικά και οικονομικά την περιοχή. Όμως, οι δύο επιστήμονες έπρεπε να παραθέσουν αποδείξεις ότι η πρόταση τους ήταν εφικτή και ότι θα επέφερε αποτελέσματα.

Η διάψευση του OPERA

Η σημαντικότερη στιγμή του ως επιστήμονας, αναφέρει ο δρ. Δράκος, είναι όταν διέψευσε τα αποτελέσματα του πειράματος OPERA. Σύμφωνα με τους, τότε, ισχυρισμούς η ταχύτητα των νετρίνων ήταν πιο γρήγορη από την ταχύτητα του φωτός. « Έρχονταν σε αντίθεση με τη Γενική Θεωρία της Σχετικότητας όπως έχει διατυπωθεί από τον Αϊνστάιν. Αποτελούσε είδηση ανά το παγκόσμιο το 2011 με 2012. Ε γ ώ ή μ ο υ ν αρχηγός στην ομάδα των επιστημόνων που εντόπισαν πού βρίσκονταν το λάθος. Ήταν από τις πιο δύσκολες και τις πιο σημαντικές στιγμές στην επαγγελματική μου καριέρα. Σίγουρα με στιγμάτισε.

Είχαμε συνεχώς στραμμένα όλα τα φώτα πάνω μας, ήταν μεγάλη η πίεση και μεγάλη η ικανοποίηση όταν βρήκαμε το λάθος, αφού είχαν προηγηθεί προσπάθειες άλλων για τέσσερα χρόνια. Αν επικρατούσε η εσφαλμένη εντύπωση έπρεπε να καταρριφτούν όλοι οι νόμοι της φυσικής».