Για περισσότερο από έναν χρόνο, οι αμερικανικές επιδρομές έχουν αφήσει πίσω τους ένα βαρύ αποτύπωμα στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν, επηρεάζοντας κρίσιμες υποδομές και την εξέλιξη των σχετικών δραστηριοτήτων.
Εγκαταστάσεις έχουν καταστραφεί, κρίσιμες υποδομές έχουν υποστεί σοβαρές ζημιές και το απόθεμα ουρανίου υψηλού εμπλουτισμού της Τεχεράνης – αυτό που ο Ντόναλντ Τραμπ αποκαλεί «πυρηνική σκόνη» – εκτιμάται ότι βρίσκεται θαμμένο κάτω από ερείπια και τόνους μπάζων.
Κι όμως, μέσα σε αυτό το τοπίο καταστροφής, υπάρχει ένα σημείο που παραμένει σχεδόν ανέγγιχτο. Ένα σημείο που δεν έχει χτυπηθεί, όχι επειδή δεν θεωρείται κρίσιμο, αλλά επειδή μπορεί να είναι υπερβολικά δύσκολο να καταστραφεί. Πρόκειται για το Pickaxe Mountain – μια υπόγεια εγκατάσταση στο εσωτερικό του Ιράν, για την οποία οι ειδικοί εκτιμούν ότι είναι θαμμένη τόσο βαθιά, ώστε ακόμη και οι ισχυρότερες αμερικανικές βόμβες διάτρησης καταφυγίων μπορεί να μην αρκούν.
Αυτό ακριβώς είναι που την καθιστά τόσο επικίνδυνη. Όχι μόνο ως υποδομή, αλλά ως ιδέα. Ως η πιθανή απόδειξη ότι ακόμη και η πιο σκληρή στρατιωτική εκστρατεία μπορεί να μην αρκεί για να σταματήσει οριστικά την ιρανική πυρηνική διαδρομή.
Η εγκατάσταση που προκαλεί φόβο πριν ακόμη ολοκληρωθεί
Οι ειδικοί δεν θεωρούν ότι το Pickaxe Mountain έχει ακόμη τεθεί πλήρως σε λειτουργία. Ο φόβος τους, ωστόσο, δεν αφορά μόνο το παρόν. Αφορά κυρίως το τι μπορεί να γίνει αυτός ο χώρος στο μέλλον.
Εάν ολοκληρωθεί, η εγκατάσταση αυτή θα μπορούσε να προσφέρει στην Τεχεράνη έναν χώρο παραγωγής πυρηνικού υλικού ή και όπλων σχεδόν απρόσβλητο από αεροπορικά πλήγματα. Ουσιαστικά, έναν χώρο όπου το Ιράν θα μπορούσε να επιχειρήσει το τελικό άλμα προς στρατιωτικού επιπέδου εμπλουτισμό, γνωρίζοντας ότι η δυνατότητα εξουδετέρωσής του από αέρος θα ήταν εξαιρετικά περιορισμένη.
Δεν είναι τυχαίο ότι, όσο οι Ηνωμένες Πολιτείες κλιμάκωναν τις επιχειρήσεις τους, κύκλοι που τάσσονται υπέρ πιο επιθετικής στρατηγικής πίεζαν τον Λευκό Οίκο να εξετάσει ακόμη και ακραία σενάρια. Από αποστολή ειδικών δυνάμεων στο έδαφος για τοποθέτηση εκρηκτικών, έως πιο ανορθόδοξες και αμφιλεγόμενες ιδέες, όπως η χρήση χημικών ρύπων για να καταστεί η εγκατάσταση μη λειτουργική.
Απέναντι σε αυτές τις φωνές, άλλοι αναλυτές, πιο κοντά στη λογική της αποτροπής μέσω διαπραγμάτευσης, αντιτείνουν ότι το Pickaxe Mountain αποδεικνύει κάτι βαθύτερο: ότι η στρατιωτική ισχύς, όσο συντριπτική και αν είναι, δεν λύνει από μόνη της το ιρανικό πυρηνικό πρόβλημα.
Το σημείο όπου συμφωνούν «γεράκια» και πραγματιστές
Εδώ βρίσκεται και το παράδοξο. Σε όλα σχεδόν διαφωνούν. Διαφωνούν για τον πόλεμο, για την αποτροπή, για τα όρια της πίεσης, για το αν ο Ντόναλντ Τραμπ έπραξε σωστά ή επικίνδυνα. Όμως σε ένα σημείο υπάρχει ευρύτερη σύγκλιση: οποιαδήποτε συμφωνία με την Τεχεράνη, εφόσον υπάρξει, δεν μπορεί να αφήνει το Pickaxe Mountain εκτός κάδρου.
Με άλλα λόγια, είτε κάποιος πιστεύει στη λύση της βίας είτε στη λύση της διπλωματίας, καταλήγει περίπου στο ίδιο συμπέρασμα. Αν αυτό το υπόγειο συγκρότημα παραμείνει διαθέσιμο, προσβάσιμο και ενεργό, τότε κάθε διακήρυξη περί οριστικού φρεναρίσματος του ιρανικού πυρηνικού προγράμματος θα παραμένει ελλιπής.
Αυτό εξηγεί γιατί το συγκεκριμένο βουνό έχει εξελιχθεί σε κεντρικό στοιχείο της συζήτησης γύρω από την «επόμενη ημέρα» του ιρανικού φακέλου. Οχι επειδή είναι το μόνο πρόβλημα, αλλά επειδή μπορεί να είναι το δυσκολότερο από όλα.
Τι είναι γνωστό για το Pickaxe Mountain
Ελάχιστα στοιχεία έχουν επιβεβαιωθεί δημοσίως για την εγκατάσταση, η οποία είναι γνωστή τοπικά ως Kuh-e Kolang Gaz La. Παρ’ όλα αυτά, δορυφορικές εικόνες που ήρθαν στο φως το περασμένο φθινόπωρο κατέγραψαν πρόοδο στις εργασίες, λίγο αφότου οι αμερικανικές δυνάμεις είχαν πλήξει τις τρεις βασικές πυρηνικές εγκαταστάσεις του Ιράν τον Ιούνιο.
Η δραστηριότητα αυτή θεωρήθηκε από πολλούς ως κρίσιμο στοιχείο. Ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ επικαλέστηκε δημοσίως την εξέλιξη αυτή σε ομιλία του τον Απρίλιο, για να υποστηρίξει ότι η Τεχεράνη δεν είχε εγκαταλείψει την πυρηνική της επιδίωξη, αλλά επιχειρούσε να τη μεταφέρει αλλού, σε νέα τοποθεσία και υπό διαφορετικές συνθήκες ασφαλείας.
Για πολλούς αναλυτές, η αναφορά αυτή δεν άφηνε πολλά περιθώρια αμφιβολίας. Ο στόχος ήταν το Pickaxe Mountain.
Πιο βαθύ από το Φορντό, πιο δύσκολο από οτιδήποτε έχει χτυπηθεί
Η σύγκριση που επανέρχεται διαρκώς είναι με το Φορντό – την υπόγεια μονάδα εμπλουτισμού ουρανίου του Ιράν που βρίσκεται χτισμένη σε βουνοπλαγιά και η οποία θεωρούνταν επί χρόνια από τους πιο δύσκολους στόχους του ιρανικού πυρηνικού δικτύου.
Το Φορντό δέχθηκε πλήγματα με βόμβες Massive Ordnance Penetrators των 30.000 λιβρών – όπλα ειδικά σχεδιασμένα για να διαπερνούν προστατευμένες υπόγειες εγκαταστάσεις. Και όμως, σύμφωνα με εκτιμήσεις ειδικών, ακόμη και αυτές οι βόμβες ίσως να μην αρκούν για το Pickaxe Mountain.
Ο λόγος είναι το βάθος. Η εγκατάσταση εκτιμάται ότι βρίσκεται περίπου 2.000 πόδια βαθύτερα μέσα σε γρανιτικό πέτρωμα σε σχέση με το Φορντό. Πρακτικά αυτό σημαίνει κάτι εξαιρετικά απλό και ανησυχητικό μαζί: ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες μπορεί να διαθέτουν το πιο ισχυρό συμβατικό οπλοστάσιο στον κόσμο, αλλά να μην έχουν εγγυημένο τρόπο να εξουδετερώσουν έναν τέτοιο στόχο αποκλειστικά από αέρος.
Αυτό είναι το στρατηγικό πρόβλημα στην καθαρότερη μορφή του.
Από μονάδα φυγοκεντρητών σε πιθανό κόμβο στρατιωτικού εμπλουτισμού
Οταν ξεκίνησε η κατασκευή το 2020, το Ιράν είχε δηλώσει ότι η εγκατάσταση θα χρησιμοποιούνταν για την παραγωγή φυγοκεντρητών – των μηχανών που απαιτούνται για τον εμπλουτισμό ουρανίου – προκειμένου να αντικατασταθεί άλλη μονάδα που είχε καταστραφεί, πιθανότατα από ισραηλινό σαμποτάζ.
Αυτή είναι η επίσημη εκδοχή της Τεχεράνης. Ομως η δυσπιστία απέναντί της παραμένει βαθιά. Κυρίως επειδή το Ιράν δεν έχει επιτρέψει στον Διεθνή Οργανισμό Ατομικής Ενέργειας να αποκτήσει πρόσβαση στην εγκατάσταση.
Και όταν σε έναν τόσο κρίσιμο χώρο δεν υπάρχει επιθεώρηση, ο χώρος για υποψίες γίνεται τεράστιος. Γι’ αυτό και αρκετοί ειδικοί θεωρούν πιθανό το Pickaxe Mountain να μην προορίζεται απλώς για βιομηχανική υποστήριξη του πυρηνικού προγράμματος, αλλά για κάτι πολύ πιο σοβαρό: για το στάδιο εκείνο όπου ο εμπλουτισμός περνά σε επίπεδα που μπορούν να υπηρετήσουν στρατιωτική χρήση.
Εάν αυτό ισχύει, τότε δεν μιλάμε για μια ακόμη εγκατάσταση. Μιλάμε για πιθανό ασφαλές καταφύγιο της πιο επικίνδυνης φάσης του ιρανικού πυρηνικού κύκλου.
Το ουράνιο που ίσως βρίσκεται ήδη εκεί
Υπάρχει και μια δεύτερη, ακόμη πιο ανησυχητική διάσταση. Ορισμένοι ειδικοί φοβούνται ότι το Ιράν μπορεί να έχει ήδη μεταφέρει στο Pickaxe Mountain μέρος του αποθέματός του σε ουράνιο υψηλού εμπλουτισμού.
Αυτό το στοιχείο είναι κρίσιμο. Διότι εάν δεν πρόκειται μόνο για μια μελλοντική εγκατάσταση, αλλά για έναν χώρο όπου μπορεί ήδη να βρίσκεται αποθηκευμένο ευαίσθητο υλικό, τότε η εξίσωση αλλάζει. Οποιαδήποτε στρατιωτική ενέργεια γίνεται πολύ πιο σύνθετη. Ο κίνδυνος να θαφτεί το υλικό κάτω από ερείπια, να καταστεί δύσκολη η απομάκρυνσή του ή ακόμη και να δημιουργηθούν νέα επιχειρησιακά προβλήματα μετά το χτύπημα, αυξάνεται κατακόρυφα.
Ο Ραφαέλ Γκρόσι έχει δηλώσει ότι θεωρεί πως περίπου το μισό από το απόθεμα του Ιράν σε ουράνιο υψηλού εμπλουτισμού βρίσκεται θαμμένο στην Ισφαχάν – μία από τις εγκαταστάσεις που επλήγησαν. Δεν έχει προσδιορίσει πού βρίσκεται το υπόλοιπο. Και ακριβώς αυτή η ασάφεια τροφοδοτεί τον φόβο ότι ένα μέρος του ενδέχεται να έχει μετακινηθεί σε ακόμη πιο ασφαλές βάθος.
Γιατί δεν έχει χτυπηθεί μέχρι τώρα
Το ερώτημα επανέρχεται σχεδόν αυτόματα: εφόσον το Pickaxe Mountain προκαλεί τόση ανησυχία, γιατί δεν έχει βομβαρδιστεί.
Η απάντηση δεν είναι μονοσήμαντη, αλλά φαίνεται να έχει τρία επίπεδα.
Το πρώτο είναι τεχνικό. Η εγκατάσταση μπορεί να είναι τόσο βαθιά, ώστε ένα αεροπορικό πλήγμα να μην εξασφαλίζει την πραγματική καταστροφή του πυρήνα της.
Το δεύτερο είναι επιχειρησιακό. Ενα χτύπημα που θα προκαλούσε μεγάλες καταρρεύσεις θα μπορούσε να δυσκολέψει οποιαδήποτε μετέπειτα προσπάθεια επιθεώρησης, απομάκρυνσης υλικών ή φυσικής εξουδετέρωσης του χώρου.
Το τρίτο είναι πολιτικο-στρατηγικό. Οταν ένας στόχος δεν μπορεί να καταστραφεί καθαρά και οριστικά, κάθε απόφαση επίθεσης ενέχει τον κίνδυνο να δημιουργήσει περισσότερο χάος παρά λύση.
Και αυτό ακριβώς είναι που κάνει το Pickaxe Mountain τόσο ιδιόμορφο πρόβλημα. Δεν είναι απλώς ένας δύσκολος στόχος. Είναι ένας στόχος που μπορεί να μην προσφέρεται για «καθαρή» στρατιωτική λύση.
Το σενάριο χερσαίας επιχείρησης και τα όριά του
Γι’ αυτό και κατά καιρούς επανέρχεται το σενάριο χερσαίας επιχείρησης. Η λογική είναι ότι μόνο δυνάμεις στο έδαφος – με μηχανικούς, εκρηκτικά και χρόνο – θα μπορούσαν να επιχειρήσουν την πραγματική αχρήστευση της εγκατάστασης.
Στη θεωρία, αυτό ακούγεται απλό. Στην πράξη, είναι εξαιρετικά επικίνδυνο.
Η εγκατάσταση βρίσκεται στην καρδιά του Ιράν, κοντά στη Νατάνζ και αρκετές εκατοντάδες χιλιόμετρα νότια της Τεχεράνης. Για να φτάσει εκεί μια αμερικανική δύναμη θα έπρεπε να διεισδύσει βαθιά στην ιρανική ενδοχώρα, εκθέτοντας ελικόπτερα, μεταγωγικά και προσωπικό σε πυρά από το έδαφος, πυραυλικές επιθέσεις και επιθέσεις με drones.
Και το πρόβλημα δεν τελειώνει με την προσγείωση. Εκεί αρχίζει. Διότι μια τέτοια αποστολή θα απαιτούσε χρόνο πάνω στο έδαφος, αναγνώριση του χώρου, τοποθέτηση εκρηκτικών, αξιολόγηση του εσωτερικού και, ενδεχομένως, διαδοχικά κύματα υποστήριξης. Ολα αυτά, μέσα σε εχθρικό περιβάλλον και με την ιρανική πλευρά να έχει κάθε κίνητρο να μετατρέψει την επιχείρηση σε παγίδα.
Με απλά λόγια, το σενάριο δεν είναι αδύνατο. Είναι όμως εξαιρετικά βαρύ, πολιτικά και στρατιωτικά.
Η διπλωματία ως μοναδική ρεαλιστική διέξοδος
Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο ακόμη και πολλοί επικριτές της στρατηγικής Τραμπ καταλήγουν ότι η μόνη ρεαλιστική λύση περνά τελικά από τη διπλωματία.
Οχι επειδή δεν αναγνωρίζουν τον κίνδυνο. Το αντίθετο. Τον θεωρούν απολύτως πραγματικό. Αλλά επειδή πιστεύουν ότι χωρίς συνεργασία της ίδιας της Τεχεράνης, δεν υπάρχει ασφαλής, επαληθεύσιμη και μόνιμη οδός εξουδετέρωσης μιας τέτοιας εγκατάστασης.
Το Ιράν έχει στο παρελθόν δεχθεί να απενεργοποιήσει κρίσιμο πυρηνικό περιουσιακό στοιχείο – όπως συνέβη με τον αντιδραστήρα του Αράκ στο πλαίσιο της συμφωνίας του 2015. Το προηγούμενο αυτό δείχνει ότι η φυσική αχρήστευση δεν είναι αδιανόητη. Δείχνει, όμως, ταυτόχρονα και κάτι άλλο: ότι τέτοιες κινήσεις απαιτούν συμφωνία, επιτήρηση, επαλήθευση και πολιτική βούληση.
Αν λείψει οποιοδήποτε από αυτά τα στοιχεία, το πρόβλημα επιστρέφει.
Και το Ισφαχάν στο κάδρο – αλλά το Pickaxe παραμένει προτεραιότητα
Το Pickaxe Mountain δεν είναι η μόνη υπόγεια εγκατάσταση που προκαλεί ανησυχία. Η Τεχεράνη έχει επίσης δηλώσει την ύπαρξη νέας μονάδας εμπλουτισμού στην Ισφαχάν, στην οποία όμως οι επιθεωρητές δεν έχουν αποκτήσει πλήρη πρόσβαση.
Και εκεί υπάρχουν εκτιμήσεις ότι το βάθος μπορεί να υπερβαίνει τις δυνατότητες αποτελεσματικού πλήγματος από bunker busters. Ομως η διαφορά είναι ότι στην περίπτωση της Ισφαχάν έχουν ήδη σημειωθεί σοβαρές ζημιές στις εισόδους σηράγγων. Αντίθετα, το Pickaxe Mountain παραμένει λειτουργικά πιο προσβάσιμο για το ίδιο το Ιράν.
Αυτό, σε συνδυασμό με τη συνεχιζόμενη δραστηριότητα που κατέγραψαν οι δορυφορικές εικόνες – φορτηγά, μπετονιέρες, εκσκαφείς, γερανοί και έργα οχύρωσης – ενισχύει την εκτίμηση ότι εκεί βρίσκεται σήμερα η πιο ανησυχητική εκκρεμότητα.
Το πραγματικό μήνυμα του Pickaxe Mountain
Στο τέλος της ημέρας, το Pickaxe Mountain δεν είναι απλώς μια ακόμη μυστική εγκατάσταση. Είναι το σημείο όπου καταρρέει η ψευδαίσθηση της εύκολης λύσης.
Για όσους πίστεψαν ότι το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα μπορεί να τελειώσει μόνο με βόμβες, το βουνό αυτό λειτουργεί ως ωμή υπενθύμιση των ορίων της αεροπορικής ισχύος. Για όσους επιμένουν ότι η διπλωματία χωρίς πραγματική επιτήρηση είναι αρκετή, λειτουργεί ως εξίσου σκληρή προειδοποίηση ότι η Τεχεράνη θα συνεχίζει να αναζητά χώρους ασφάλειας, βάθους και χρόνου.
Με αυτή την έννοια, το Pickaxe Mountain είναι κάτι περισσότερο από στόχος. Είναι το κεντρικό τεστ σοβαρότητας για οποιαδήποτε μελλοντική συμφωνία με το Ιράν.
Αν μείνει εκτός, η συμφωνία θα μοιάζει μισή. Αν δεν ελεγχθεί, το πρόβλημα θα μετατεθεί απλώς βαθύτερα – κυριολεκτικά και πολιτικά. Και αν κάποιος επιχειρήσει να το λύσει μόνο με τη δύναμη, μπορεί να ανακαλύψει ότι ο πιο δύσκολος αντίπαλος δεν είναι πάντα η ιρανική βούληση, αλλά η γεωλογία.
