Την προηγούμενη Κυριακή, εξ αφορμής του Βερμέερ, αναφέρθηκα στο Μουσείο Μαουριτσχάους της Χάγης και στην επαναλειτουργία του. Όμως υπάρχει και ένα παρασκήνιο σε αυτή την επαναλειτουργία, που πυροδότησε έντονες συζητήσεις στις Κάτω Χώρες, σχετικά με το (αμαρτωλό) αποικιακό παρελθόν τους.
 
Να πώς έχουν τα πράγματα. Μετά την ανακαίνιση του Μουσείου, οι υπεύθυνοί του αποφάσισαν να αφαιρέσουν από τον χώρο υποδοχής την προτομή του κτήτορα του μεγάρου, όπου στεγάζεται σήμερα το Μουσείο, του πρίγκιπα Γιόχαν Μόριτς του Νάσαου-Ζίγκεν, επειδή υπήρξε δουλέμπορος στη Βραζιλία, τον 17ο αιώνα. Η απόφασή τους αυτή προκάλεσε θύελλα αντιδράσεων, ενώ ακόμα και ο πρωθυπουργός της χώρας πήρε θέση, δηλώνοντας ότι «είναι τρελό να κρίνουμε το μακρινό παρελθόν με σημερινά μάτια».
Πράγματι, η περιβόητη «πολιτική ορθότητα» έχει γεννήσει αγγέλους, έχει γεννήσει όμως και τέρατα. Η ρήση του Βολταίρου (αν και επινοημένη από μια βιογράφο του), «Διαφωνώ με ό,τι λες, αλλά θα υπερασπιστώ μέχρι θανάτου το δικαίωμά σου να το λες», δεν έχει θέση στις μέρες μας. Η αμφισβήτηση του Ολοκαυτώματος των Εβραίων ή της Γενοκτονίας των Αρμενίων, όπως και πολλά άλλα, συνιστούν πλέον εγκλήματα, διωκόμενα ακόμα και στη Γαλλία, το λίκνο της σύγχρονης ελεύθερης σκέψης. Βεβαίως το δουλεμπόριο δεν ήταν σκέψη. Ήταν πράξη, και μάλιστα εξόχως απάνθρωπη και ειδεχθής. Αλλά τότε, τον μακρινό 17ο αιώνα, συνιστούσε απλώς μια αξιοσέβαστη εμπορική δραστηριότητα…
Όσο πασχίζω να βάλω τα δεδομένα σε μια τάξη, στη σκέψη μου έρχονται επίμονα δύο βιβλία. Αντιμέτωπα. Γάλλων και τα δύο. Το ένα, που πρωτοεκδόθηκε το 1932, κραυγάζει με τον τρόπο του για τον επερχόμενο πόλεμο, καθώς «υπαγορεύτηκε περισσότερο από το δέος μπροστά στη ζωή και από την κόπωση που αυτή προξενεί, παρά από την εξέγερση. Η ενεργή εξέγερση συνδέεται με την ελπίδα. Στο βιβλίο του Σελίν δεν υπάρχει ελπίδα…» (Λέον Τρότσκι). Στο άλλο, ο Σελίν γίνεται ένας από τους ήρωες του Ασουλίν.
Γράφει ο συγγραφέας, μεταφραστής και κριτικός Δημήτρης Στεφανάκης: «Χρειαζόταν ένας ανάλγητος αφηγητής, λογοτεχνικά αμοραλιστής, για να παραβιάσει τον κώδικα της συγγραφικής δεοντολογίας. Αυτός ήταν ο Σελίν. Όμως δεν θα παρέμενε ποτέ κλασικός, αν, μέσα στο πνιγηρό, μηδενιστικό παραλήρημά του, δεν αποτύπωνε με απαράμιλλη ευρηματικότητα το στίγμα της εποχής του».
Συμφωνώ με κάθε λέξη. Θυμάμαι, τον καιρό που διάβαζα το βιβλίο, να έχω διαρκώς την αίσθηση ότι συγκατοικώ με ένα αγρίμι, έναν κακό, επικίνδυνο άνθρωπο. Και, από τη μια, ήθελα να ξεμπερδεύω μαζί του, αλλά, από την άλλη, βούλιαζα κάθε βράδυ στη νοσηρή σαγήνη του. Απολύτως λυτρωτικά, αμέσως μετά (ξανα)συνάντησα τον αγαπημένο μου Πιερ Ασουλίν. «Ο ιστορικός ενδιαφέρεται για την ακρίβεια. Ο μυθιστοριογράφος για την αλήθεια. Εγώ στέκομαι στη μέση», με καθησυχάζει. Έτσι, στο δικό του βιβλίο, ο (αντισημίτης και φιλοναζιστής) Σελίν δεν είναι πια αυτός που κινεί τα νήματα. Είναι ένας γηραλέος τύπος, με περιβολή που παραπέμπει σε ρακοσυλλέκτη και ένα γατί μονίμως χωμένο στο σακίδιό του. Αλλά ο ίδιος είναι και ο δόκτωρ Ντετούς (το πραγματικό όνομα του Σελίν), ο γιατρός των φτωχών, που κάθε τόσο αγοράζει με δικά του χρήματα τα αναγκαία (και τόσο δυσεύρετα σ’ εκείνους τους καιρούς) φάρμακα για τους αρρώστους του.
Σπουδαίο πράγμα η λογοτεχνία, τελικά! Γιατί ανοίγει, για όλους τους κατοπινούς, ένα μικρό παράθυρο, αρκετό όμως για να δουν μια εποχή ‒ή μια στιγμή της ιστορίας‒ με τα μάτια του αυτόπτη μάρτυρα…
 
Υ.Γ.: Το βιβλίο-σταθμός του Σελίν, που έδωσε νέα πνοή στη γαλλική ‒και όχι μόνο‒ πεζογραφία, είναι το Ταξίδι στην άκρη της νύχτας (εκδ. Εστία). Η ενόχληση που ίσως νιώσετε διαβάζοντάς το οφείλεται στην εξαιρετική μετάφραση της Σεσίλ Ιγγλέση-Μαργέλλου, που κατορθώνει να μεταφέρει στη γλώσσα μας όλο τον ζόφο του πρωτοτύπου. Το άλλο βιβλίο, όπου ο Σελίν γίνεται ένας από τους ήρωές του, είναι το Ένας πύργος στη Γερμανία – Ζιγκμαρίνγκεν, του Πιερ Ασουλίν (μτφρ. Μαρίζα Ντεκάστρο, εκδ. Πόλις). Στα καθ’ ημάς, τώρα, αν θέλετε να ρίξετε μια κλεφτή ματιά στο κλίμα και το ήθος του νησιού την περίοδο 1955-59, αναζητήστε το βιβλίο του Ρένου Λυσιώτη, «Στρατάρχα μου, παραδίδομαι!» …και 19 άλλες ιστορίες. Όταν ένας παππούς αποφασίζει να αφηγηθεί στον εγγονό του τις προσωπικές του μνήμες από έναν Αγώνα που τον σημάδεψε, η μεγάλη Ιστορία υποκλίνεται μπροστά στις μικρές ιστορίες, που όμως τη φωτίζουν με τρόπο μοναδικό…