Νομίζω πως είμαι πολύ τυχερή, καθώς στα σχολικά θρανία δεν συναντήθηκα σχεδόν με κανέναν από τους ποιητές και τους συγγραφείς που έμελλε να αγαπήσω, κι έτσι δεν μπλέχτηκα με αναλύσεις και προκατασκευασμένες κρίσεις, ικανές να με κάνουν να τους αντιπαθήσω. Κι αυτό, επειδή τα Αναλυτικά Προγράμματα τότε, στα χρόνια της Χούντας, συντάσσονταν βάσει του… Αναγκαστικού Νόμου 129/19-9-1967!
 
Λόγω καθαρεύουσας, μόνον ο Ροΐδης, ο Κάλβος και ο Παπαδιαμάντης χωρούσαν στα σχολικά βιβλία, μοναχικές νησίδες μέσα σε ωκεανούς αδιάφορων ή και κακών συγγραφέων, χρήσιμων όμως για τη… διαπαιδαγώγηση των Ελληνοπαίδων, καταπώς την εννοούσαν οι Συνταγματάρχες. Μα αυτών των τριών το μπόι ήταν πολύ μεγάλο για να το σκιάσουν κάθε λογής λογοκριτές και σκοπιμότητες.
 
Πρωτοετής στο Πανεπιστήμιο, βρέθηκα ένα απόγευμα καλεσμένη στο σπίτι κάποιων φίλων ενός φίλου. Ρίχνοντας από συνήθεια μια ματιά στη μικρή βιβλιοθήκη τους, εντόπισα, τακτικά βαλμένους τον έναν δίπλα στον άλλο, τους τρεις τόμους ενός έργου που πολύ ήθελα να διαβάσω, αλλά τα οικονομικά μου δεν μου επέτρεπαν να τους αποκτήσω. Με την άδεια της Ειρήνης, της οικοδέσποινας, τους πήρα στα χέρια μου…
Δίπλα στη βιβλιοθήκη, ήταν ριγμένα μερικά μαξιλάρια. Βολεύτηκα οκλαδόν σ’ αυτά και άνοιξα τον πρώτο τόμο. Πολύ αργά η Ειρήνη κατάλαβε το λάθος της. Γιατί έμεινα εκεί, ξάγρυπνη, ως το επόμενο απόγευμα, διαβάζοντας με τη σειρά και τα τρία βιβλία που συνθέτουν τις «Ακυβέρνητες Πολιτείες». Αρκετά περισσότερες από χίλιες σελίδες, συνολικά…
Ολοκληρώνοντας την ανάγνωση, είχα περπατήσει στους σκονισμένους δρόμους της Ιερουσαλήμ (Λέσχη), είχα βρεθεί «περαστική και ξένη» στο Κάιρο (Αριάγνη), είχα δει τον νυχτερινό ουρανό στην Αλεξάνδρεια (Νυχτερίδα). Γιατί, πέρα από τα πρόσωπα, αυτές οι τρεις πολιτείες πρωταγωνιστούν στην Τριλογία, όσο κι αν στον επίλογο του γ΄ τόμου βρισκόμαστε στη μετεμφυλιακή Θεσσαλονίκη, όπου ηχεί ένα συγκλονιστικό ρέκβιεμ για τους ηττημένους.
«Γεροσόλυμα, Κάιρο, Αλεξάνδρεια… Μες στις μεγάλες πολιτείες της Ανατολής τριγυρνάμε, δίνουμε ραντεβού, ξαναχωρίζουμε, κι από πάνω μας το ίδιο φεγγάρι μάς κυνηγάει σα να μας μάχεται», γράφει ο Στρατής Τσίρκας (Κάιρο 1911-Αθήνα 1980). Ένας Στρατής, όμως, που κανένας φίλος του, ποτέ, δεν τον προσφώνησε έτσι. Όλοι τον έλεγαν Γιάννη, αφού Γιάννης Χατζηανδρέας ήταν το πραγματικό του όνομα. Όμως, στα δύσκολα χρόνια στην Αίγυπτο, όταν οι Έλληνες δημοσιογράφοι των παροικιακών εφημερίδων είχαν να αντιμετωπίσουν τις Συμπληγάδες μιας τριπλής λογοκρισίας (ελληνο-αγγλο-αιγυπτιακής), ο Τσίρκας θα χρησιμοποιήσει και τα ψευδώνυμα Φώτης Μαλυγκός, Λ. Ιωάννου και Λουκής Αράπης. Μα αυτή η εμπειρία και η άγρυπνη δημοσιογραφική συνείδηση, όπως και τα προσωπικά βιώματα του ξένου, του πρόσφυγα και του κυνηγημένου, ακόμα και του εξόριστου, θα τον προικίσουν με την ικανότητα να μας αφήσει ένα τέτοιας πνοής έργο, όπου ιστορική ακρίβεια και επινοημένη δράση δένονται μεταξύ τους σ’ ένα εξαιρετικά αρμονικό σύνολο.
 
Σημειώνει η Χρύσα Προκοπάκη, που υπογράφει τη φιλολογική επιμέλεια του έργου : «Ένα μυθιστόρημα που τιθασεύει αριστοτεχνικά μια χειμαρρώδη ιστορική ύλη, δίνοντας ανθρώπινη φωνή στο έπος και στο δράμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, την ώρα που κρινόταν το μέλλον των λαών και παίχτηκε στα ζάρια η τύχη της Ελλάδας». Και συνεχίζει: «Κινώντας στιβαρά μεγάλους όγκους, καταγράφει ευαίσθητα τις απηχήσεις των γεγονότων στη συνείδηση και στις σχέσεις των ανθρώπων, πλάθοντας ολοζώντανες μορφές που θα μείνουν στο πάνθεον των μυθιστορηματικών ηρώων. Πολιτικές μηχανορραφίες, αχαλίνωτες φιλοδοξίες μέσα στη δίνη του πολέμου, αλλά και ωραία όνειρα και περίσσευμα ανθρωπιάς και γενναιότητας δίνουν το στίγμα των “Ακυβέρνητων Πολιτειών”, όπου ο έρωτας, κυρίαρχος, τυλίγει και ξετυλίγει το νήμα μιας συναρπαστικής πλοκής. Παράλληλα, με την πολυφωνία της αφήγησης και άλλες νεωτερικές τεχνοτροπίες, ο συγγραφέας κατορθώνει να συγχωνεύσει τον μοντερνισμό με την παράδοση, [δίνοντας] ένα μεταιχμιακό έργο, που σφράγισε τα ελληνικά γράμματα σ’ αυτόν τον “σύντομο 20ό αιώνα”».

ΥΓ: «Καλοντυμένο, με γκρίζο φανελένιο κοστούμι, σπαστά γκρίζα μαλλιά, έντονα χαρακτηριστικά κι ακόμα πιο έντονη ματιά, που σε διαπερνά», περιγράφει ο Μένης Κουμανταρέας τον Τσίρκα στην πρώτη τους συνάντηση, προσθέτοντας ως κατακλείδα τα λόγια του τίτλου (Εγγλέζος τζέντλεμαν με τα μάτια φελάχου).

 
Η τριλογία του Στρατή Τσίρκα (Η Λέσχη, Αριάγνη, Η Νυχτερίδα) κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Κέδρος. Φιλολογική επιμέλεια, σχόλια και γλωσσάρι: Χρύσα Προκοπάκη. Τέλος, την περίοδο 2017-2018, οι «Ακυβέρνητες Πολιτείες», διασκευασμένες για το θέατρο, ανέβηκαν με επιτυχία στη σκηνή, στην Αθήνα, ως συμπαραγωγή του Θεάτρου Τέχνης και του Εθνικού Θεάτρου.
 
Φιλgood, τεύχος 243