Το όνομα Don McCullin δεν μας λέει πολλά. Η καριέρα του ωστόσο είναι συνδεδεμένη με την Κύπρο και η εικόνα των πολιτικών προβλημάτων της Κύπρου είναι συνδεδεμένη μαζί του. Μια έκθεση στην Tate του Λίβερπουλ, μας δίνει την αφορμή να συστηθούμε ξανά.
Το 1964 ο Don McCullin δεν ήταν παρά ένας νεαρός που έψαχνε τον ρόλο του στον κόσμο. Έχοντας μόλις κερδίσει ένα βραβείο καταγράφοντας με τον φακό του τον πόλεμο συμμοριών στη Βρετανία, ξεκίνησε για την Κύπρο όπου μετά την αποχώρηση της χώρας του από το νησί μαίνονταν εχθροπραξίες μεταξύ Ελληνοκυπρίων και Τουρκοκυπρίων. Αν και κάποιες φωτογραφίες του από την επίσκεψη εκείνη, με κοστουμαρισμένους γκάγκστερ, μοιάζουν σαν σκηνές από ταινία, υπάρχει μια στην οποία αποτυπώνεται όλος ο ανθρώπινος πόνος. Είναι η στιγμή που η Τουρκοκύπρια Νεβτσιχάν Ολουσούµ μαθαίνει τον θάνατο του συζύγου της. Ο μικρός γιος της απλώνει το χέρι του προς αυτήν με ικεσία και απελπισία και γύρω της γυναίκες και παιδιά παραπέμπουν σε χορό αρχαίας τραγωδίας. Για τη φωτογραφία αυτή κέρδισε το βραβείο του World Press ως η καλύτερη φωτογραφία της χρονιάς και η καριέρα του απογειώθηκε. Αποτιμώντας ο ίδιος την εμπειρία του πιστώνει στην Κύπρο ότι του χάρισε την ενσυναίσθηση. Την ικανότητα να συλλαμβάνει την ψυχική κατάσταση άλλων ανθρώπων και να την κάνει δική του μεταφέροντάς την στους θεατές. Κατά τα άλλα, ερωτηθείς από τον Simon Grant, συνεργάτη της Tate Gallery κατά πόσο η εμπειρία του αυτή ήταν τρομακτική, είπε πως τη βρήκε συναρπαστική. «Ξέρω, ακούγεται αλλόκοτο το ότι συνέβαινε μία μάχη, οι άνθρωποι σκοτώνονταν, ενώ για μένα ήταν κάτι συναρπαστικό. Μέχρι τότε (ήταν 28 χρονών) κάτι τέτοιο μόνο σε ταινίες του Χόλιγουντ είχα δει».
Η φωτογραφία αυτή έμελλε να ξεθαφτεί τα τελευταία χρόνια και να γίνει αντικείμενο προπαγάνδας ένθεν και ένθεν. Πολλές φορές χρησιμοποιήθηκε από τη δική μας πλευρά, ακόμα και φέτος, ως ντοκουμέντο για τις τουρκικές θηριωδίες του 1974. Η αλήθεια όμως είναι ότι είναι βγαλμένη το 1964 και η γυναίκα που εικονίζεται είναι η Τουρκοκύπρια Νεβτσιχάν Ολουσούµ από τα Καζιβερά της οποίας ο σύζυγος σκοτώθηκε στα πλαίσια των εχθροπραξιών. Κι αν έχουμε κάτι ακόμα να μάθουμε από τη φωτογραφία αυτή είναι πως ο πόνος των ανθρώπων είναι ο ίδιος. (Η γυναίκα πέθανε πριν 2 χρόνια στα 87 της).
Τον ανθρώπινο πόνο συνέχισε ο McCullin να τον φωτογραφίζει για όλα τα επόμενα χρόνια. Ακόμα και σήμερα που ζει στην εξοχή της Αγγλίας «καταδικασμένος σε ειρήνη» όπως λέει, μέχρι και τα τοπία που φωτογραφίζει, τα οποία μπορεί να είναι εγκαταλελειμμένες γεωργικές φάρμες, έχουν το στοιχείο της ανθρώπινης οδύνης. Στοιχείο το οποίο αν και πιστώνει στην Κύπρο, είναι προφανώς άμεσα συνδεδεμένο με την παιδική του ηλικία. Ελαφρώς δυσλεξικός είχε εγκαταλείψει το σχολείο στα 15, µετά το θάνατο του πατέρα του και άρχισε να δουλεύει στους σιδηρόδροµους µέχρι που κατατάγηκε στο στρατό, όπου υπηρέτησε ως βοηθός φωτογράφου και µε οικονοµίες £30 αγόρασε την πρώτη του µηχανή. Το 1958 κατάφερε να πουλήσει στην Observer την πρώτη του φωτογραφία: μιας συµµορίας του Λονδίνου σε ένα βοµβαρδισµένο κτήριο.
Αυτό που τον ενδιέφερε πάντα ήταν το περιθώριο της κοινωνίας: άνεργοι, καταπιεσµένοι, οικολογικές και άλλες καταστροφές, αστικές συγκρούσεις. Αν και φωτογράφος της σκοτεινής πλευράς της ζωής, ο ίδιος βρίσκει οµορφιά σε αυτό. «Το ξέρω πως ακούγεται περίεργα. Ωστόσο υπάρχει ‘’οµορφιά’’ στον πόλεµο. Έχω δει άντρες να κλαίνε για κάποιον σύντροφο που σκοτώθηκε, να µιλούν τρυφερά σε τραυµατίες και να τους φροντίζουν. Αυτό εννοώ ‘’οµορφιά’’. Δεν µιλώ για δέντρα ή ηλιοβασιλέµατα, αλλά για ανθρώπινο βάθος».
Σήμερα, στα 85 του, ζει στη βρετανική επαρχία και στο µυαλό του κουβαλά εικόνες από ανθρώπους που γδάρθηκαν ζωντανοί στο Κονγκό, που δολοφονήθηκαν µε σφενδόνα στην Ουγκάντα, έφηβους που παίζουν µαντολίνο δίπλα σε ένα πτώµα στη Βηρυτό… Όλα αυτά, όπως λέει, τον στοιχειώνουν τις νύχτες σαν φαντάσματα που τον επισκέπτονται στον ύπνο του. Μια εικόνα που δεν λέει να φύγει από το μυαλό του είναι από τη Βηρυτό το 1982. Σε ένα µισογκρεµισµένο νοσοκοµείο στη Σάµπρα όπου υπήρχε µια νοσοκόµα. Και σε ένα δωµάτιο κλεισµένα κάµποσα βρέφη, ροζ σαν νεογέννητοι αρουραίοι και γυµνά µέσα στη δική τους βρωµιά. Η νοσοκόµα που έµεινε µαζί τους τα είχε κλείσει εκεί µη µπορώντας να τους προσφέρει τίποτα. Την εικόνα αυτή δεν την φωτογράφισε, όχι για ηθικούς λόγους, αλλά γιατί ήταν πολύ σκοτεινά. Η µοναδική φορά που επέλεξε να µη φωτογραφίσει ήταν µια δηµόσια εκτέλεση στη Σαϊγκόν. Δεν ήθελε, όπως εξήγησε, να νοµιµοποιήσει τη δολοφονία που στήθηκε για τους δημοσιογράφους. «Πρέπει να είσαι ηθικά επιλεκτικός, αλλά δεν µπορείς να κάνεις κοσκίνισµα τι είναι σωστό και τι λάθος. Τίποτα από όλα αυτά δεν είναι σωστό ή λάθος. Είναι η πραγµατικότητα».
* Η έκθεση του Don McCullin στην Tate του Λίβερπουλ με τίτλο “Unforgetable images” έχει ήδη ανοίξει και θα διαρκέσει µέχρι τις 6 Μαΐου.
Φιλελεύθερα, 27.9.2020.
