Η ιστορία της δουλείας, ο ρατσισμός και η εκμετάλλευση, οι φυλετικοί διαχωρισμοί, ο πόλεμος, η πείνα, είναι τα κυριότερα θέματα που αναδεικνύει η έκθεση «Ubuntu», στο Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στην Αθήνα, από τη συλλογή του Ελληνοκύπριου συλλέκτη Χάρη Δαυίδ.
Ενώ υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον τα τελευταία χρόνια για την τέχνη από την Αφρική, είναι λίγοι οι σημαντικοί συλλέκτες με έργα από τη συγκεκριμένη εικαστική και γεωγραφική περιοχή. Ο Ελληνοκύπριος συλλέκτης Χάρης Δαυίδ και η σύζυγος του Lana De Beer ανήκουν σε αυτούς τους λίγους. Είναι, μάλιστα, και μέλη της σχετικής επιτροπής απόκτησης έργων αφρικανικής τέχνης, ενώ έχουν σχεδόν προσωπική σχέση πλέον με καλλιτέχνες, επιμελητές και συλλέκτες της περιοχής. Συλλέγουν εδώ και περίπου είκοσι χρόνια έργα σύγχρονης τέχνης δημιουργών από την Αφρική είτε από Αφρικανούς της διασποράς και η συλλογή τους αριθμεί σήμερα γύρω στα 400 έργα. Άλλωστε ο Χάρης Δαυίδ μεγάλωσε και πήγε σχολείο στη Νιγηρία, την οποία επισκέπτεται συχνά.
Τα περισσότερα από αυτά τα έργα βρίσκονται στην κατοικία τους στην Αθήνα και οι ιδιοκτήτες φροντίζουν τουλάχιστον μια φορά τον χρόνο να αλλάζουν τη σύνθεσή τους – σαν να γίνονται διαρκώς νέες μουσειολογικές μελέτες για τo σπίτι τους. Σε δηλώσεις τους στην εφημερίδα Financial Times, αναφέρουν ότι δεν προτίθενται να δημιουργήσουν ένα ιδιωτικό μουσείο για να στεγάσουν τη συλλογή τους στο μέλλον και ότι προτιμούν να επενδύσουν στην ανάπτυξη των καλλιτεχνών στην Αφρική, να βοηθήσουν επιμελητές ή και χώρους σχετικούς με την τέχνη στην ήπειρο αυτή. Το ζεύγος δίνει συχνά έργα ως δάνεια σε μουσεία στο εξωτερικό και στηρίζει οργανισμούς Τέχνης.
Για πρώτη φορά, 66 έργα 34 καλλιτεχνών από την αφρικανική συλλογή του παρουσιάζονται στο Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στην Αθήνα, στην έκθεση με τίτλο «Ubuntu». Ο όρος προέρχεται από τη Νότια Αφρική, και μεταφράζεται είτε ως «ανθρωπότητα» είτε ως «ανθρωπιά», όπως αυτή καθορίζεται μέσα από τη σχέση του ατόμου με τους άλλους και με το κοινωνικό σύνολο, με την ανθρώπινη φύση και την αίσθηση της κοινής μοίρας του ανθρώπου, πέρα από σύνορα και διακρίσεις. Σύμφωνα με τους επιμελητές, ως σημείο αναφοράς για την έκθεση αυτή, η λέξη υπογραμμίζει την έννοια της συλλογικότητας και το κοινό πνεύμα ανταλλαγής και ενότητας.
«Σε μια στιγμή που το θέμα των φυλετικών και άλλων διακρίσεων είναι επίκαιρο όσο ποτέ», σημειώνουν οι επιμελητές, «και η τέχνη των χωρών της Αφρικής και της διασποράς της καταξιώνεται διεθνώς στον πολυ-πολιτισμικό χώρο της σύγχρονης τέχνης, η έκθεση φιλοδοξεί να γνωρίσει στο κοινό τη σύγχρονη αφρικανική τέχνη και τις διαφορετικές εκφράσεις της. Η πολιτική, ιστορική και πολιτιστική πολυφωνία που χαρακτηρίζει την μετα-αποικιοκρατική Αφρική και εκφράζει τις συνεχώς μεταβαλλόμενες συνθήκες της αφρικανικής ηπείρου, είναι ο πυρήνας των έργων της έκθεσης, με διαφορετικές θεματικές, έννοιες και ιδέες, όπως η ιστορία της δουλείας, ο ρατσισμός και η εκμετάλλευση, οι φυλετικοί διαχωρισμοί, ο πόλεμος, η πείνα, ο πολιτιστικός ιμπεριαλισμός, η έννοια της φυλής και του φύλου, η οικολογική εκμετάλλευση της Αφρικής, οι αφρικανικές ιεροτελεστίες και παραδόσεις, το μαύρο σώμα και η απεικόνισή του, το χρώμα του δέρματος και η κοινωνικο-πολιτική δομή του, η διασπορά και η μετακίνηση πληθυσμών, η εμπειρία του μετανάστη, η αφρικανική ιστορία και μνήμη, η προσωπική αφήγηση και η προσωπογραφία».
Το κοινό θα δει στην έκθεση του ΕΜΣΤ μερικά από τα πλέον σημαντικά και επιδραστικά ονόματα. Αναμεσά τους ο Romualde Hazoumè από τη Λαϊκή Δημοκρατία του Μπενίν, ένας καλλιτέχνης που φημίζεται κυρίως για τις μάσκες του και τα υλικά που χρησιμοποιεί. Αγαπά να λέει πως «όσα σκουπίδια πετάει η Δύση στην Αφρική, εγώ τα κάνω τέχνη», λέει ο Χάρης Δαυίδ. Ανακυκλούμενα υλικά, μεταλλικές συσκευασίες και σπρέι γίνονται πρώτες ύλες για την τέχνη και για το καυστικό σχόλιο του δημιουργού. Ο τρόπος που η Δύση εκμεταλλεύεται την Αφρική, τη χρησιμοποιεί ως πηγή πλούτου ή εναπόθεσης «απορριμμάτων», είναι μια από τις θεματικές που κυριαρχούν στην έκθεση, ενώ όλες τους καταλήγουν στο ίδιο σημείο: στην έννοια της ανθρωπιάς.
Τα έργα της έκθεσης «Ubuntu» παρουσιάζονται σε πέντε ειδικά διαμορφωμένα δωμάτια, σχεδιασμένα από το αρχιτεκτονικό γραφείο Kallos Turin – τους αρχιτέκτονες Stephania Kallos και Abby Turin. Την επιμέλεια ανέλαβε μια ομάδα πέντε επιμελητών που αποτελείται από τους Osei Bonsu (επιμελητή της Συλλογής Αφρικανικής Τέχνης της Tate Modern), Rashid Johnson (εικαστικό), Elvira Dyangani Ose (λέκτορα του Goldsmiths College, Πανεπιστημίου του Λονδίνου, διευθύντριας του Τhe Showroom), Emily Tsingou (Art Advisor), και Burkhard Varnholt (συλλέκτη σύγχρονης τέχνης, Ιδρυτή του Kindl Zentrum für Ζeitgenössische Kunst στο Βερολίνο). Ο κάθε επιμελητής ανέλαβε ένα δωμάτιο, δημιουργώντας διαφορετικές «συνομιλίες» και προσεγγίσεις.
* Η έκθεση με τίτλο «Ubuntu» στην Αθήνα παρουσιάζεται στην Αίθουσα Περιοδικών Εκθέσεων ΕΜΣΤ (Ισόγειο) μέχρι τις 18 Μαρτίου 2021.
Φιλελεύθερα, 4.10.2020.
