Μια εξαιρετική συλλογή πέντε πινάκων που αφηγούνται τη ζωή της Κατερίνας Κορνάρο (1454-1510), απέκτησε πρόσφατα το Ίδρυμα Ρίτας και Κώστα Σεβέρη. Τα έργα, με σημαντική ιστορική και καλλιτεχνική αξία, προσφέρουν νέες πληροφορίες για την ιστορία της τελευταίας βασίλισσας της Κύπρου.
Το Μουσείο CVAR στην παλιά Λευκωσία φιλοξενεί τη μεγαλύτερη παγκοσμίως μουσειακή συλλογή με θέμα την Κορνάρο, συνολικά 20 πίνακες και 18 γκραβούρες. Η Ρίτα Σεβέρη και ο Γεώργιος Ε. Μάρκου μιλούν για την αξία και τη σημασία των νέων πινάκων.
Πώς κατέληξαν τα πέντε αυτά έργα, από το παλάτι της οικογένειας Κορνάρο στην Ιταλία, στο Μουσείο CVAR στη Λευκωσία; Όπως μας αφηγείται η συλλέκτρια και ιστορικός τέχνης Ρίτα Σεβέρη, καθημερινά παίρνει πολλά μέιλ για δημοπρασίες. Έτσι πληροφορήθηκε για μια δημοπρασία στην Ιταλία με τους πίνακες για την Αικατερίνη Κορνάρο. Τον Σεπτέμβριο του 2025 έλαβε μέρος σ’ αυτήν, με αποτέλεσμα τα έργα αυτά να κοσμούν πλέον τη συλλογή του Ιδρύματος Κώστα και Ρίτας Σεβέρη.
«Χρειάστηκε να εξεταστούν από το υπουργείο Πολιτισμού της Ιταλίας για να πάρουμε την άδεια εξόδου. Γι’ αυτό πέρασαν περίπου πέντε μήνες ώσπου να τα μεταφέρουμε στην Κύπρο. Είναι πολύ μεγάλων διαστάσεων -ένας από τους πίνακες είναι τέσσερα μέτρα- και δυσκολευτήκαμε να τα ανεβάσουμε στον δεύτερο όροφο, στην αίθουσα Κορνάρο όπου εκτίθενται». Σύμφωνα με την κ. Σεβέρη, στο Μουσείο CVAR εκτίθενται σήμερα συνολικά 20 πίνακες και 18 γκραβούρες για την Κορνάρο. «Υπάρχουν σε πολλά μουσεία του κόσμου πίνακες της τελευταίας βασίλισσας της Κύπρου, όμως το δικό μας φιλοξενεί τη μεγαλύτερη συλλογή παγκοσμίως. Κάποιος που θέλει να μελετήσει την ιστορία της, θα πρέπει να έρθει εδώ».
Τα έργα άρχισαν ήδη να προκαλούν διεθνώς το ενδιαφέρον και μελετητές της ιστορίας της Κορνάρο επικοινωνούν με το Μουσείο CVAR. Σύντομα το μουσείο προγραμματίζει την οργάνωση συνεδρίου στο οποίο θα λάβουν μέρος ερευνητές από το εξωτερικό και την Κύπρο.
Όπως μας λέει η Κύπρια συλλέκτρια, αυτοί οι πίνακες βρίσκονταν σε ένα από τα παλάτια της οικογένειας των Κορνάρων. «Τώρα χρειάζονται καθαρισμό. Πρέπει να βρούμε χορηγούς για να τα καθαρίσουμε, ώστε τα έργα θα αναδειχθούν ιδιαιτέρως».
Αυτή η συλλογή δείχνει τη σημασία που είχε η Κύπρος τότε, ως σύνδεσμος Ανατολής και Δύσης και ως σύνδεσμος της Κύπρου με τη Βενετία, σημειώνει η κ. Σεβέρη. «Φανερώνει τον στρατηγικό ρόλο της Κύπρου για τη Βενετία», λέει. «Η καλλιτεχνική δουλειά είναι εξαιρετική. Είναι πιστή στην εποχή της. Ο ζωγράφος απεικονίζει τα πάντα αντικειμενικά, όπως ήταν. Προσθέτει ορισμένα σύμβολα, όπως το άγαλμα της Βενετίας την ώρα που η Κορνάρο επιστρέφει στην πόλη. Εξισώνει τη βασίλισσα με την Γαληνοτάτη. Ενσωματώνει επίσης στοιχεία που φανερώνουν πού εξελίσσεται η ιστορία του πίνακα, όπως το ρολόι του Αγίου Μάρκου. Βλέπουμε ακόμη πρόσωπα υπαρκτά, όπως τον αδερφό της βασίλισσας και τις κυρίες επί των τιμών».
Ανοίγοντας νέες προοπτικές για την κατανόηση της εικονογραφίας της Αικατερίνης
Ο Γεώργιος Ε. Μάρκου, επίκουρος καθηγητής Ιστορίας της Τέχνης στο Τμήμα Καλών Τεχνών του Τεχνολογικού Πανεπιστημίου Κύπρου, σημειώνει πως πρόκειται για έναν συμβολικό επαναπατρισμό εικόνων που σχετίζονται άμεσα με την ιστορία του νησιού, και καθίστανται προσβάσιμες τόσο στους επιστήμονες, όσο και στο κοινό.
–Από πού προέρχονται τα πέντε έργα για την Αικατερίνη Κορνάρο τα οποία απέκτησε πρόσφατα το CVAR; Σχετικά άγνωστα ως σήμερα, τα έργα αυτά πιθανότατα προέρχονται από μια από τις οικίες της οικογένειας Κορνάρο στη Βενετία, όπου, σύμφωνα με πηγή του 1648, διακοσμούσαν εσωτερικούς χώρους στο πλαίσιο ενός ευρύτερου προγράμματος, με ιδεολογικές προεκτάσεις. Είναι δηλαδή άμεσα ενταγμένα στον πυρήνα της βενετικής κουλτούρας, ειδικότερα στις στρατηγικές αυτοπροβολής της οικογένειας.
–Ποιας χρονολογίας είναι και ποια η σημασία της απόκτησής τους από μια συλλογή στην Κύπρο; Σύμφωνα με τα στυλιστικά και τεχνοτροπικά χαρακτηριστικά τους, τα έργα χρονολογούνται στις αρχές του 17ου αιώνα. Παρότι η Κύπρος ήταν ήδη υπό οθωμανική κυριαρχία, η μνήμη της Αικατερίνης Κορνάρο και της βασιλείας της παρέμενε ενεργή ως μέσο πολιτικής και δυναστικής νομιμοποίησης. Η πρόσφατη απόκτηση των έργων επιτρέπει για πρώτη φορά τη μελέτη τους ως συνόλου, ανοίγοντας νέες προοπτικές τόσο για την κατανόηση της εικονογραφίας της Κορνάρο όσο και για τη διερεύνηση των τρόπων εργαλειοποίησης του παρελθόντος από τη βενετική ελίτ. Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι τα έργα εντάσσονται πλέον σε κυπριακή συλλογή. Πρόκειται για έναν συμβολικό επαναπατρισμό εικόνων που σχετίζονται άμεσα με την ιστορία του νησιού και καθίστανται προσβάσιμες τόσο στους επιστήμονες όσο και στο κοινό.
-Τα έργα αποκαλύπτουν πληροφορίες που αφορούν την ιστορία και την πολιτική της περιόδου κατά την οποία η Κορνάρο ήταν βασίλισσα στην Κύπρο; Πράγματι, τα έργα αποκαλύπτουν σημαντικές πτυχές της πολιτικής συγκυρίας. Ιδιαίτερα το πρώτο έργο, το οποίο απεικονίζει μια σκηνή ακρόασης στην κυπριακή Αυλή της, παρουσιάζοντας την Αικατερίνη όχι στα πρόθυρα της παραίτησης αλλά ως ενεργή ηγεμόνα. Το επεισόδιο παραπέμπει στον Νοέμβριο του 1473, όταν ο Βενετός αξιωματούχος Pietro Mocenigo κατέστειλε συνωμοσία εναντίον της. Η Αικατερίνη εικονίζεται υπερυψωμένη σε βαθμιδωτό βάθρο, κάτω από παραπέτασμα που λειτουργεί ως σύμβολο κρατικής εξουσίας. Δίπλα της στέκεται ο αδελφός της, Zorzi, υποδηλώνοντας τη στενή σύνδεση οικογένειας και εξουσίας, ενώ μπροστά της ο Mocenigo, σε στάση σεβασμού, οριοθετεί τη σχέση ηγεμόνα και υπηκόου. Η αποκλειστικά ανδρική σύνθεση, με τη βασίλισσα ως μοναδική γυναικεία παρουσία, ενισχύει την εικόνα της ως κυρίαρχης μορφής.
–Ποια η καλλιτεχνική αξία των πινάκων; Έχουμε πληροφορίες για τον ζωγράφο που τα δημιούργησε; Η αξία των έργων είναι ιδιαίτερα υψηλή, καθώς εντάσσονται στο ευρύτερο καλλιτεχνικό περιβάλλον των ακολούθων του Paolo Veronese. Διακρίνονται για τη λαμπρότητα της χρωματικής παλέτας, τη σκηνογραφική θεατρικότητα και την έντονη έμφαση στην τελετουργική μεγαλοπρέπεια, στοιχεία που συνδέονται άμεσα με τη βενετική εικονογραφική παράδοση της ύστερης Αναγέννησης.
-Τα έργα θα τύχουν περαιτέρω έρευνας και μελέτης; Τα έργα θα αποτελέσουν αντικείμενο πολυεπίπεδης έρευνας, με πρώτο στάδιο τη συντήρησή τους, η οποία ενδέχεται να αποκαλύψει στοιχεία για την τεχνική, τα υλικά, καθώς και τυχόν μεταγενέστερες επεμβάσεις. Παράλληλα, βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη διαδικασία τεκμηρίωσης και συγκριτικής μελέτης με έργα της ίδιας περιόδου, με στόχο την ακριβέστερη χρονολόγηση, την αναγνώριση εικονογραφικών προτύπων και την ένταξή τους σε συγκεκριμένα καλλιτεχνικά και εργαστηριακά συμφραζόμενα. Καίριας σημασίας είναι και η αρχειακή έρευνα στη Βενετία, η οποία μπορεί να φωτίσει τις συνθήκες παραγγελίας, τους πιθανούς παραγγελιοδότες, τη διακίνηση και τη σύνδεσή τους με την οικογένεια Κορνάρο. Η διεπιστημονική αυτή προσέγγιση αναμένεται να συμβάλει στην κατανόηση της σειράς των έργων ως μέσου πολιτικής και δυναστικής προβολής, ενταγμένου σε ένα ευρύτερο σύστημα παραγωγής και διαχείρισης της εξουσίας.
–Έχετε δημοσιεύσει πολλά άρθρα σχετικά με τη βενετική τέχνη. Τι σας προκάλεσε το ενδιαφέρον για να ασχοληθείτε με αυτήν; Ήδη από τα χρόνια του μεταπτυχιακού μου, η εμπειρία που με καθόρισε ήταν η διαμονή μου στη Βενετία, όπου είχα τη δυνατότητα να μελετήσω εκ του σύνεγγυς την τοπική καλλιτεχνική παραγωγή. Έτσι οδηγήθηκα στη διερεύνησης της σχέσης της με την Κύπρο. Σταδιακά, το αρχικό αυτό ενδιαφέρον εξελίχθηκε σε μια ευρύτερη ερευνητική επιδίωξη: την κατανόηση των πολιτισμικών ανταλλαγών στον χώρο της Μεσογείου και, ειδικότερα, των τρόπων με τους οποίους Βενετία και Κύπρος συνδέονται μέσω δικτύων εξουσίας, εμπορίου και καλλιτεχνικής παραγωγής. Πέρα από αισθητικό φαινόμενο, η τέχνη αποτελεί ενεργό μηχανισμό διαμόρφωσης ιδεολογιών, κοινωνικών ιεραρχιών και συλλογικών φαντασιακών, ιδιαίτερα σε ένα πολυπολιτισμικό περιβάλλον όπως η βενετική επικράτεια.
-Γνωρίζω ότι θα εκδώσετε μια μονογραφία το 2026 για την αναγεννησιακή τέχνη της Βενετίας. Τι θα περιλαμβάνει η έκδοση; Η μονογραφία, η οποία βασίζεται στη διδακτορική διατριβή μου, επικεντρώνεται σε μια ομάδα της κυπριακής ελίτ που έζησε και δραστηριοποιήθηκε μεταξύ Κύπρου και Βενετίας. Διερευνά πώς οι καλλιτεχνικές παραγγελίες τους συνδέονται με στρατηγικές κοινωνικής ανέλιξης, πολιτικής τοποθέτησης και διαμόρφωσης ταυτότητας. Μέσα από τη μελέτη έργων σημαντικών καλλιτεχνών, όπως ο Titian και ο Jacopo Tintoretto, η έρευνα προχωρά σε μια ευρύτερη ανάλυση των μηχανισμών μέσω των οποίων η τέχνη λειτουργεί ως φορέας πολιτικής ιδεολογίας. Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται στην έννοια της ρευστής ταυτότητας, καθώς τα μέλη αυτής της ελίτ κινούνται ανάμεσα σε διαφορετικά πολιτισμικά, γλωσσικά και θρησκευτικά περιβάλλοντα. Μέσα από εκτενή αρχειακή έρευνα, αναδεικνύεται ο ρόλος της τέχνης στη συγκρότηση αυτών των σύνθετων ταυτοτήτων, φωτίζοντας παράλληλα τη σημασία της Κύπρου ως κομβικού χώρου διαπολιτισμικών ανταλλαγών.
Οι δεσμοί της οικογένειας Κορνάρο με την Κύπρο
Η Αικατερίνη Κορνάρο γεννήθηκε το 1454 στη Βενετία. Η μεγάλη οικογένειά της έδωσε στη Βενετία τέσσερις Δόγηδες, ενώ διατηρούσε πολύχρονους δεσμούς με την Κύπρο, κυρίως εμπορικούς, αφού είχε ζαχαρόμυλους στην Επισκοπή της επαρχίας Λεμεσού.
Το 1468 ο βασιλιάς Iάκωβος Β΄ της Κύπρου αποφάσισε να ζητήσει τη 14χρονη Αικατερίνη σε γάμο. Η επιλογή του ευχαρίστησε τους Βενετούς, εφόσον αποκτούσαν ιδιαίτερα προνόμια στην Κύπρο. Το 1473, μετά από ξαφνική αδιαθεσία, ο βασιλιάς πεθαίνει και με τη διαθήκη του ορίζει ως αντιβασιλέα του θρόνου τη βασίλισσα, η οποία ήταν έγκυος. Το 1473 γεννιέται ο γιος της και διάδοχος του θρόνου, Iάκωβος Γ΄ ο οποίος πέθανε σχεδόν ένα χρόνο μετά τη γέννηση του. Έτσι, η Αικατερίνη κυβέρνησε την Κύπρο από το 1474 μέχρι το 1489.
Αναγκάστηκε να παραδώσει τη διοίκηση του κράτους στους Βενετούς και εγκατέλειψε την Κύπρο στις 14 Μαρτίου 1489. «Στις 14 Φεβρουαρίου η βασίλισσα έφυγε με όλους τους ιππότες και τις συζύγους τους ντυμένη στα μαύρα. Έξι ιππότες κρατούσαν την άμαξά της. Από την ώρα που βγήκε έξω από τη Λευκωσία δεν σταμάτησε να κλαίει. Με το που αναχώρησε, ο λαός έκλαιγε πολύ», γράφει ο μεσαιωνικός χρονικογράφος Γεώργιος Βουστρώνιος. Με την επιστροφή της στη Βενετία εγκαταστάθηκε στο Άζολο, όπου και έζησε μέχρι τoν θάνατό της το 1510.
Το ενδιαφέρον του Γ. Μάρκου για τη βενετσιάνικη τέχνη
Ο Γεώργιος Ε. Μάρκου έλαβε το διδακτορικό του από το πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ το 2018. Η διατριβή του σχετικά με τους Κύπριους παραγγελιοδότες έργων τέχνης στην Αναγεννησιακή Βενετία, η οποία επανατοποθετεί τις ελίτ της Ανατολικής Μεσογείου στο ευρύτερο πλαίσιο της αναγεννησιακής τέχνης της Βενετίας, αποτελεί τη βάση της μονογραφίας του που αναμένεται να εκδοθεί φέτος. Κατείχε θέσεις μεταδιδακτορικού ερευνητή στο πανεπιστήμιο του Πρίνστον (2018-19), στη Βρετανική Σχολή της Ρώμης (2019-21) και στο πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ (2021-23). Ο δρ Μάρκου έχει δημοσιεύσει πολλά άρθρα σχετικά με τη βενετσιάνικη τέχνη.
Το άρθρο του για το έργο «Οι Θρίαμβοι του Πετράρχη» του Bonifacio de’ Pitati ήταν η πρώτη μελέτη που εισήγαγε τους Κύπριους παραγγελιοδότες έργων τέχνης της αναγεννησιακής τέχνης στον διεθνή ακαδημαϊκό διάλογο, ενώ οι επικείμενες δημοσιεύσεις του περιλαμβάνουν μελέτες για τα ελληνικά marginalia του Ελ Γκρέκο, καθώς και νέα έρευνα για τον Jusepe de Ribera και την Artemisia Gentileschi.
Ελεύθερα 29.3.2026
