Η πολεμική φωτογραφία είναι μια αφοσίωση ζωής για τον πολυβραβευμένο Ολλανδό φωτογράφο Eddy van Wessel.
Έχει περάσει 30 χρόνια σε εμπόλεμες ζώνες -τα τελευταία τέσσερα στην Ουκρανία- αποτυπώνοντας σε άσπρο-μαύρο τη ζωή, τον θάνατο, την ανθεκτικότητα, τον παραλογισμό.
Πριν παρουσιάσει τις φωτογραφίες του στην Κύπρο, μιλήσαμε για τις εμπειρίες του, αλλά και για την «κατανάλωση» του πόνου στην σύγχρονη εποχή.
–Πώς ξεκίνησε η σχέση σας με την πολεμική φωτογραφία; Ήμουνα νεαρός και δούλευα ως φωτογράφος, καλύπτοντας κυρίως αθλητικά γεγονότα για τοπικές εφημερίδες. Μου άρεσε η δουλειά μου. Κάποια στιγμή, ένας φίλος θα πήγαινε αποστολή στη Βοσνία ως μέλος ανθρωπιστικής οργάνωσης και μου πρότεινε να πάω μαζί του. Δεν είχα ξαναδεί πόλεμο στη ζωή μου. Και ξαφνικά βρέθηκα στην καρδιά των μαχών, στην πρώτη γραμμή, στα χαρακώματα, να πέφτουν πυροβολισμοί γύρω μου… Ένας στρατιώτης που γνώρισα στον δρόμο προς την πρώτη γραμμή χτυπήθηκε από ελεύθερο σκοπευτή. Δεν επέζησε. Θυμάμαι τους υπόλοιπους να κλαίνε, να αγκαλιάζονται και τότε συνειδητοποίησα ότι αυτό είναι αληθινό, αυτό είναι ζωή και θάνατος, δεν είναι παιχνίδι, δεν υπάρχει καλό τέλος. Αυτή είναι η πραγματικότητα του πολέμου.
–Αυτή η συνειδητοποίηση θα έκανε άλλους ανθρώπους να τρέξουν μακριά και να μην επιστρέψουν. Ωστόσο εσείς, έκτοτε, ζείτε σε εμπόλεμες ζώνες. Γιατί; Γιατί ένιωσα ότι είναι σημαντικό. Όχι από την αρχή, διότι για να είμαι ειλικρινής, οι πρώτες φωτογραφίες αφορούσαν πιο πολύ εμένα και τη νεανική ανάγκη να εξερευνήσω τα όριά μου. Αλλά μετά δεν αφορά πια εσένα. Στη διάρκεια της πολιορκίας του Σαράγεβο ένιωσα αφοσιωμένος στους ανθρώπους και όσα συνέβαιναν μπροστά μου. Ήταν ένας φρικτός, βίαιος πόλεμος. Έκανα μήνες να επιστρέψω στην πατρίδα μου.
–Αυτή είναι η ζωή σας για 30 και πλέον χρόνια… Σε ποιες συρράξεις έχετε βρεθεί; Μετά τη Βοσνία πήγα στην Τσετσενία. Άλλος ένας πολύ βίαιος, σκληρός και βάρβαρος πόλεμος. Μέσα στα χρόνια έχω βρεθεί σε μάχες σε όλο τον κόσμο: Κονγκό, Ρουάντα, Αφγανιστάν, Συρία, Γάζα, Ιράκ…
–Υπάρχουν καλύτεροι και χειρότεροι πόλεμοι; Ο πόλεμος είναι πόλεμος, αλλά κάθε σύγκρουση έχει τα δικά της χαρακτηριστικά. Οι αφρικανικές συγκρούσεις είναι πολύ σκληρές. Οι συμμορίες που θέλουν να ελέγχουν τα ορυχεία είναι εξαιρετικά βίαιες. Χρησιμοποιούν παιδιά ως στρατιώτες, απαγάγουν παιδιά, βιάζουν μαζικά, κάνουν συστηματικά βασανιστήρια. Θα έλεγα ότι οι χειρότερες φρικαλεότητες γίνονται εκεί που υπάρχει έντονο το στοιχείο του θρησκευτικού φανατισμού, όπως το ISIS. Είναι αδιανόητο τι έκαναν στους ανθρώπους. Τους έθαβαν ζωντανούς, τους έβαζαν σε κλουβιά για να πνιγούν, τους έκαιγαν. Χιλιάδες γυναίκες έγιναν σκλάβες του σεξ. Αν ακούσεις αυτές τις ιστορίες… Σου προκαλούν εφιάλτες. Μια καλή φίλη συγγραφέας κατέγραψε τις ιστορίες αυτών των γυναικών και μαζί με τις δικές μου φωτογραφίες δημοσιεύθηκαν σε ένα βιβλίο. Αυτά που περιγράφονται είναι τα χειρότερα που μπορεί να κάνει άνθρωπος.
–Εσείς πώς αντέχετε; Πώς ζείτε με αυτές τις εικόνες; Δεν σας έχουν αλλάξει; Βεβαίως σε αλλάζουν. Η κινητήρια δύναμή μου κι αυτό που δεν με αφήνει να βυθιστώ στην απόγνωση, είναι η συνεχής προσπάθεια να κάνω τη διαφορά. Και μην ξεχνάτε ότι εγώ το βλέπω, αλλά δεν το ζω. Δεν έχασα την οικογένειά μου. Δεν είδα τον πατέρα μου να σκοτώνεται μπροστά στα μάτια μου. Σε σύγκριση με όσα περνούν αυτοί οι άνθρωποι, η ζωή μου είναι εύκολη. Όσο έχω τη δύναμη, θα πηγαίνω, θα φωτογραφίζω και θα μιλάω για όλα αυτά σε κάθε μικρό ή μεγάλο ακροατήριο. Αν δεν μπορούσα να δείξω τις φωτογραφίες και τα βίντεο μου, δεν θα μπορούσα να συνεχίσω. Και το ψυχολογικό κόστος θα ήταν δυσβάστακτο γιατί αυτό που κάνω δεν θα είχε κανένα νόημα.
–Υπάρχουν εικόνες που κουβαλάτε μέσα σας για πάντα; Ναι, πολλές. Για παράδειγμα, μια γυναίκα στην Ουκρανία που έλειπε από το σπίτι της και όταν επέστρεψε βρήκε το σπίτι καμένο και τον σύζυγό της νεκρό στον κήπο. Ήμουνα εκεί τη στιγμή που γύρισε και άκουσα μια κραυγή. Τράβηξα τη φωτογραφία τη στιγμή που σήκωσε το βλέμμα της από τον σύζυγό της. Ένα βλέμμα που περιγράφει όλη τη φρίκη. Αλλά είναι η κραυγή της αυτό που συνεχίζω να ακούω. Έχω μια παρόμοια εικόνα από το Ιράκ, μετά από επίθεση αυτοκτονίας. Σηκώναμε κομμάτια τσιμέντου για να βγάλουμε ανθρώπους που ήταν παγιδευμένοι από κάτω. Κι ένας άντρας, πολύ αδύνατος, φώναζε και έκλαιγε. Αυτές είναι στιγμές που αλλάζουν για πάντα εκείνους που μένουν πίσω. Όσο κι αν λυπάμαι για τους νεκρούς, αυτό που με συγκλονίζει περισσότερο είναι αυτοί που πρέπει να συνεχίσουν να ζουν.
Όταν βρίσκεστε σε μια εμπόλεμη ζώνη, φαντάζομαι ότι περνάτε σκληρές συνθήκες;
Φυσικά. Μιλάμε για ύπνο στο πάτωμα, ύπνο στο αυτοκίνητο, κοιμάσαι σε χαρακώματα, και ξυπνάς επειδή αρουραίοι τρώνε τα παπούτσια σου. Το κρύο είναι δύσκολο γιατί πονάει πραγματικά και δεν ελέγχεις ούτε τα χέρια σου που κρατάνε την κάμερα. Το βασικό είναι κρατάς τα πόδια σου στεγνά, γιατί αν έχεις στεγνά πόδια αντέχεις. Αν βραχούν μπορεί να περάσει και μία βδομάδα για να στεγνώσουν. Νερό υπάρχει γιατί καταφέρνουν να μεταφέρουν μπουκάλια, αλλά το φαγητό είναι πρόβλημα. Τον πόλεμο στην Ουκρανία τον αποκαλούν «πόλεμο των Snickers» γιατί πολλοί στρατιώτες για να αντέχουν 24 ώρες το 24ωρο τρώνε μόνο Snickers και πίνουν Red Bull.
–Ο φόβος; Ναι, φοβάσαι. Είμαι εξαιρετικά φοβισμένος, πιστέψτε με. Αλλά ο φόβος είναι πολύ καλό αισθητήριο σε αυτές τις συνθήκες. Και το ότι μπορώ να κάνω τη δουλειά μου, έχοντας τη διαύγεια σε αυτές τις συνθήκες, είναι μεγάλο πλεονέκτημα.
–Τα social media έχουν αλλάξει τον τρόπο που προσλαμβάνουμε τις εικόνες; Και κατ’ επέκταση τον τρόπο που μας επηρεάζουν γεγονότα σαν κι αυτά; Ναι, με ανησυχεί πολύ αυτό. Εγώ έχω σταματήσει να δημοσιεύω στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης γιατί αισθάνομαι ότι γίνομαι μέρος μιας «μηχανής ψυχαγωγίας» που απλώς δίνει ντοπαμίνη στους θεατές. Σήμερα μπορείς να «πας» από το Σουδάν, μέχρι τη Γάζα και την Ουκρανία χωρίς να σηκωθείς από το κινητό σου. Οι άνθρωποι αντιδρούν στιγμιαία, αλλά δεν συνδέονται με την ιστορία ή με το πλαίσιο.
–Αυτό μας έχει αλλάξει σε βαθύτερο επίπεδο; Νομίζω πως ναι. Παλιά, κάποιες εικόνες είχαν τεράστιο αντίκτυπο. Θυμάστε εκείνο το παιδάκι που ξεβράστηκε πνιγμένο στην ακτή, ένα προσφυγάκι; Ίσως ήταν μία από τις τελευταίες φορές που μία φωτογραφία κατάφερε να μας συγκλονίσει. Συζητήθηκε, έγινε viral, όμως άλλαξε πραγματικά κάτι; Μπορεί εσύ να κάνεις το ίδιο πράγμα, αλλά οι άλλοι το βλέπουν αλλιώς. Με κάνει να αναρωτιέμαι ποιος είναι ο ρόλος μου ως φωτογράφος σήμερα. Θέλω να είμαι μέρος αυτής της παθητικής κατανάλωσης εικόνων; Ή θέλω να πάω βαθύτερα να απευθυνθώ στο κοινό με έναν άλλο τρόπο; Πρόσφατα παρουσίασα το ντοκιμαντέρ «Eddy’s War», το οποίο προβλήθηκε και στην Κύπρο. Οι ταινίες έχουν μεγαλύτερο αντίκτυπο, όπως και οι συζητήσεις που αναπτύσσονται σε διαλέξεις που πηγαίνω. Ωστόσο, η φωτογραφία παραμένει το βασικό μου μέσο.
–Και παραμένετε τόσα χρόνια πιστός στο ασπρόμαυρο. Ναι, αυτό ξεκίνησε στη Βοσνία, στις πρώτες μου φωτογραφίες. Τότε επέλεξα το ασπρόμαυρο γιατί ήταν πιο εύκολο και πιο φτηνό το φιλμ. Εμφάνιζα μόνος μου τότε τις φωτογραφίες. Κράτησα το ασπρόμαυρο μετά στην Τσετσενία γιατί για κάποιον λόγο ταίριαζε στο τοπίο. Κι επειδή είμαι λίγο ξεροκέφαλος μετά συνέχισα, μέχρι που έγινε κατά κάποιον τρόπο η ταυτότητά μου. Αυτό μου λένε τουλάχιστον.
–Ποια θα λέγατε εσείς ότι είναι; Το κύριο συστατικό στις φωτογραφίες μου είναι το μαύρο. Το άσπρο υπάρχει για να αναδεικνύει το μαύρο, να δημιουργεί την αντίθεση. Επίσης δουλεύω με έναν μόνο φακό. Άρα η γωνία μου είναι πάντα η ίδια. Και η απόστασή μου συνήθως είναι ίδια. Ο φακός είναι αρκετά ευρυγώνιος κι έτσι βλέποντας τη φωτογραφία είναι σαν να γίνεσαι μέρος της σκηνής. Είναι απλώς ο σταθερός τρόπος με τον οποίο δουλεύω. Δεν ξέρω αν αυτό μπορεί να θεωρηθεί ταυτότητα ή στιλ.
–Τα τελευταία τέσσερα χρόνια βρίσκεστε στην Ουκρανία κι έχετε ολοκληρώσει ήδη ένα βιβλίο με φωτογραφίες; Ναι, το βιβλίο ονομάζεται «Ukraine». Είναι φωτογραφίες του πολέμου και περιλαμβάνει επίσης ένα δοκίμιο φίλου μου συγγραφέα. Οι φωτογραφίες δεν ακολουθούν κάποια χρονολογική σειρά γιατί οι μέρες του πολέμου είναι ίδιες. Τον πρώτο χρόνο του πολέμου στην Ουκρανία, πέρασα μόλις 26 ημέρες στην πατρίδα μου, στο σπίτι μου. Μου ήταν αδύνατο να εγκαταλείψω. Επομένως έζησα σχεδόν κάθε μέρα του πολέμου. Εκείνες οι φωτογραφίες έτυχαν μεγάλης αναγνώρισης, κέρδισα τρία μεγάλα παγκόσμια φωτογραφικά βραβεία, μεταξύ των οποίων το Silver Camera για τέταρτη φορά.
–Πώς είναι σήμερα τα πράγματα στην Ουκρανία; Τέσσερα χρόνια μετά, ο κόσμος είναι εξαντλημένος. Ο πόλεμος τα παίρνει όλα. Και βρίσκεσαι σε αυτή τη θέση όπου κάθε επιλογή είναι κακή: αν συνεχίσεις, θα πεθάνουν περισσότεροι άνθρωποι· αν σταματήσεις, θα χάσεις εδάφη της χώρας σου. Δεν είναι μόνο θέμα εδάφους. Είναι θέμα τιμής, μνήμης, ταυτότητας. Για τους εισβολείς, βεβαίως, το θέμα είναι οικονομικό. Τους ενδιαφέρει ο πλούτος που υπάρχει στο υπέδαφος. Θέλουν να ξεπουλήσουν την Ουκρανία, όπως θέλουν να μετατρέψουν και τη Γάζα σε Ριβιέρα. Ηγέτες όπως ο Πούτιν και ο Τραμπ, δεν ενδιαφέρονται για ανθρώπινες ζωές, για αξίες, για την ιστορία ενός τόπου. Κι αν δεν νοιάζεσαι γι’ αυτά, γίνεται πολύ απλό: είτε μετακινείς τους ανθρώπους, είτε τους εξοντώνεις. Αρκεί να μη στέκονται εμπόδιο.
–Υπάρχει κάτι άλλο που θέλετε να φωτογραφίσετε, κάποιο άλλο project, πέραν του πολέμου; Τα ανθρώπινα «τελετουργικά» που συνεχίζονται κόντρα στον πόλεμο. Με ιντριγκάρει πολύ αυτό. Για παράδειγμα οι άνθρωποι εξακολουθούν να κολυμπούν στην Οδησσό, παρόλο που υπάρχουν νάρκες στο νερό, γιατί αυτό έκαναν πάντα. Θέλω να καταλάβω πόσο ισχυρά είναι αυτά τα μικρά μοτίβα της καθημερινότητας, τι σημαίνουν. Είναι ένας τρόπος να νιώσεις κανονικός υποθέτω. Αυτές οι μικρές επαναλαμβανόμενες συνήθειες έχουν σημασία. Είναι σημάδι ανθεκτικότητας και δύναμης. Ο άνθρωπος είναι ένα πολύ ανθεκτικό ον. Μπορεί να προσαρμοστεί σχεδόν στα πάντα.
–Έχετε δει τόσα πολλά σε εμπόλεμες ζώνες… Τι εξακολουθεί να σας σοκάρει; Αυτό που δεν σταματάει να με εντυπωσιάζει είναι η ανθρώπινη εφευρετικότητα όταν πρόκειται για πόλεμο. Σήμερα οι Ρώσοι έχουν αναπτύξει τεχνολογία με την οποία εμφυτεύουν μικροτσίπ σε περιστέρια για να μπορούν να πετάνε ως «κατάσκοποι» πάνω από την Ουκρανία. Είναι ακόμη σε πρώιμο στάδιο αλλά σίγουρα θα εξελιχθεί. Είναι απίστευτο ότι τα χρήματα είναι ανεξάντλητα όταν πρόκειται να επενδυθούν σε έναν πόλεμο, και ποτέ δεν υπάρχουν αρκετά για καλά πράγματα σε αυτόν τον κόσμο. Αν η ανθρωπότητα επένδυε το 5% του αμυντικού προϋπολογισμού σε ανθρωπιστικά έργα, πολύ πιθανό να μη γίνονταν πια πόλεμοι. Όταν προσφέρεις στους ανθρώπους αξιοπρέπεια και μέλλον, δεν θέλουν πια να πολεμήσουν.
- Έκθεση φωτογραφίας του Eddy van Wessel, 22-26 Μαΐου στην γκαλερί Μορφή στη Λεμεσό, 27 Μαΐου-1 Ιουνίου στον εκθεσιακό χώρο Πύλης Αμμοχώστου στη Λευκωσία. Υπό την αιγίδα της ολλανδικής πρεσβείας στην Κύπρο.
Eλεύθερα, 05.04.2026
