Ένα ΝΑΤΟ χωρίς τους Αμερικανούς ή μια ευρωπαϊκή έκδοση της συμμαχίας αποτελεί μια συζήτηση που χρονολογείται εδώ και καιρό. Το τελευταίο διάστημα, ωστόσο, αποκτά διαφορετικό βάρος, καθώς παύει να περιορίζεται σε θεωρητικές τοποθετήσεις και μεταφράζεται σε συγκεκριμένες διεργασίες εντός της Συμμαχίας. Το πλαίσιο αυτής της συζήτησης αποτυπώνεται σε σχετικό δημοσίευμα της Wall Street Journal, το οποίο περιέγραψε άτυπες αλλά συστηματικές προσπάθειες ομάδας ευρωπαϊκών κρατών τα οποία προετοιμάζονται για ένα σενάριο περιορισμένης ή λιγότερο αξιόπιστης αμερικανικής παρουσίας.
Δεν πρόκειται για σχέδιο ρήξης με τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά για μια σιωπηρή παραδοχή ότι οι αντιλήψεις που παγιώθηκαν κατά τη μεταψυχροπολεμική περίοδο δεν μπορούν πλέον να θεωρούνται δεδομένες. Η αλλαγή στάσης της Γερμανίας, η οποία επί χρόνια αντιστεκόταν σε τέτοιες συζητήσεις, λειτουργεί ως καταλύτης μιας ευρύτερης μετατόπισης. Το ζητούμενο δεν είναι η αντικατάσταση των ΗΠΑ, αλλά η διασφάλιση επιχειρησιακής συνέχειας και αποτρεπτικής αξιοπιστίας.
Το κρίσιμο στοιχείο εδώ δεν είναι οι δηλώσεις ή τα πρόσωπα, αλλά η ίδια η δομή του ΝΑΤΟ. Η Συμμαχία δεν αποτελεί απλώς πολιτικό πλαίσιο συνεργασίας· είναι ένα σύνθετο στρατιωτικό σύστημα δομημένο σχεδόν εξ ολοκλήρου γύρω από την αμερικανική στρατιωτική ισχύ. Από την ανώτατη διοίκηση μέχρι τις πληροφορίες, τις δορυφορικές δυνατότητες και την πυρηνική αποτροπή, η ευρωπαϊκή ανάληψη μεγαλύτερου βάρους είναι εφικτή μόνο σε βάθος χρόνου και με ιδιαίτερα υψηλό κόστος.
Με βάση αυτά τα δεδομένα, η ευρωπαϊκή αυτή στροφή δεν θα πρέπει να ιδωθεί ως διαδικασία χειραφέτησης, αλλά ως διαδικασία διαχείρισης ρίσκου. Κάθε βήμα προς μεγαλύτερη αυτονόμηση συνεπάγεται πολιτικές επιλογές που δύσκολα μπορούν να αποφευχθούν: αυξημένες αμυντικές δαπάνες, κοινωνική αποδοχή του κόστους και μια μακρά μεταβατική περίοδο κατά την οποία οι δυνατότητες θα υπολείπονται των φιλοδοξιών. Πρόκειται για μια πορεία που δεν είναι ούτε τεχνική ούτε ουδέτερη.
Για την Κύπρο, η συζήτηση αυτή έχει ειδική σημασία. Παρότι η Κυπριακή Δημοκρατία δεν είναι μέλος του ΝΑΤΟ, η αναδιαμόρφωση της ευρωπαϊκής αρχιτεκτονικής ασφάλειας επηρεάζει άμεσα το περιφερειακό της περιβάλλον. Μια Ευρώπη που επιχειρεί να αναλάβει μεγαλύτερο ρόλο στην άμυνά της συνεπάγεται αυξημένες προσδοκίες για τα κράτη της ανατολικής Μεσογείου, ιδίως ως προς τον στρατηγικό προσανατολισμό, τις συνεργασίες και τη συνεισφορά σε σχήματα σταθερότητας.
Ταυτόχρονα, η συζήτηση αυτή αναδεικνύει και τα όρια μιας στρατηγικής που βασίζεται κυρίως στη διεθνοποίηση και στις εγγυήσεις τρίτων. Σε ένα διεθνές περιβάλλον όπου οι μεγάλες δυνάμεις επαναξιολογούν δεσμεύσεις, ο ρεαλισμός, η προσαρμοστικότητα και η ενεργότερη συμμετοχή σε ευρωπαϊκά πλαίσια καθίστανται κρίσιμες παράμετροι για τη Λευκωσία. Τόσο σε θέματα πολιτικής και διπλωματίας, όσο και —πρωτίστως— άμυνας.
Το συμπέρασμα δεν είναι ότι το ΝΑΤΟ προχωρεί άμεσα σε αλλαγή χαρακτήρα. Είναι ότι η Ευρώπη, και μαζί της η περιφέρειά της, εισέρχεται σε μια περίοδο όπου η ασφάλεια παύει να θεωρείται αυτονόητη και μετατρέπεται σε μετρήσιμη πολιτική επιλογή. Πρόκειται για μια μετάβαση που απαιτεί χρόνο, πόρους και πολιτική ωριμότητα, και της οποίας το κόστος δύσκολα θα μπορέσει να αγνοηθεί από οποιοδήποτε.
Σε αυτό το πλαίσιο, η Κύπρος δεν μπορεί να παραμείνει αποστασιοποιημένη. Η γεωγραφική θέση του νησιού, οι εξελίξεις στην ανατολική Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή, και η συμμετοχή της στην Ευρωπαϊκή Ένωση καθιστούν αναπόφευκτη τη σύνδεση της εθνικής της στρατηγικής με τις ευρωπαϊκές επιλογές ασφάλειας.
Η μετάβαση προς μια πιο ευρωπαϊκή προσέγγιση δεν αναιρεί υφιστάμενες συνεργασίες, αλλά απαιτεί αυξημένη θεσμική εγρήγορση, επένδυση σε διπλωματικό κεφάλαιο και ρεαλιστική αποτίμηση δυνατοτήτων και περιορισμών. Διαφορετικά, η Κύπρος κινδυνεύει να συνεχίσει να προσαρμόζεται εκ των υστέρων σε αποφάσεις που διαμορφώνουν το στρατηγικό της περιβάλλον χωρίς ουσιαστική δυνατότητα παρέμβασης.
