Αναντίλεκτα ο Ζακ Ντελόρ, που πρόσφατα έφυγε από τη ζωή πλήρης ημερών, είναι ο Ευρωπαίος πολιτικός που μπόρεσε να αντιληφθεί και να μετουσιώσει σε πράξη τη διασύνδεση της οικονομικής ανάπτυξης με την εδραίωση της κοινωνικής συνοχής.

Αυτή η πολιτική βρήκε πρόσφορο έδαφος ουσιαστικής προώθησης και εφαρμογής μέσα από τον κοινωνικό διάλογο, ο οποίος δεν αποτελεί μία αφηρημένη έννοια, αλλά την πεμπτουσία της εξέλιξης της διαλεκτικής μεθόδου, με σαφή παραπομπή στην προσέγγιση της «θέσης, αντίθεσης, σύνθεσης». Αναδεικνύοντας αυτή την αντίληψη και θεώρηση, ο Ζακ Ντελόρ χαρακτήρισε τον κοινωνικό διάλογο ως «μία από τις βάσεις της δημοκρατικής κοινωνίας». Από τότε πέρασαν πολλά χρόνια μέχρι και σήμερα, με τον κοινωνικό διάλογο να αποτελεί σημείο αναφοράς, με αναπροσαρμοζόμενη και διαβαθμιζόμενη όμως τη σημασία και στοχοπροσήλωση.

Σήμερα, ιδιαίτερα στην Κύπρο που υπάρχει μια βαθιά και ιστορική παραπομπή στον κοινωνικό διάλογο, που όμως ο κοινωνικός διάλογος προσεγγίζεται επιλεκτικά και επιφανειακά πολλές φορές, ο Ευρωπαίος Επίτροπος Απασχόλησης και Κοινωνικών Δικαιωμάτων, Νίκολας Σμιτ, έθεσε κατά την πρόσφατη επίσκεψή του στην Κύπρο, την πραγματική διάσταση των πραγμάτων και του ρόλου του κοινωνικού διαλόγου.

Σαφής και η υπόδειξή του πως, «όταν γίνεται κοινωνικός διάλογος και συλλογική διαπραγμάτευση, θα πρέπει να οδηγεί και σε ένα αποτέλεσμα, σε μία κατάληξη», αναδεικνύοντας παράλληλα με σαφήνεια πως, αυτή η διαδικασία θα πρέπει να οδηγήσει και στην επέκταση του θεσμού των συλλογικών συμβάσεων, δίνοντας σαφή και ξεκάθαρη απάντηση στην προσπάθεια των εργοδοτών να διαστρεβλώσουν παρερμηνεύοντας την πρόνοια της Οδηγίας για τον ευρωπαϊκό κατώτατο μισθό.

Σαφής και ο ορισμός που δίνεται από τον Οργανισμό για Οικονομική Συνεργασία και Ανάπτυξη (ΟΟΣΑ- OECD)  σχετικά με την κάλυψη μέσω συλλογικής διαπραγμάτευσης, ως «ο αριθμός των εργαζομένων που καλύπτονται από συλλογική σύμβαση, διαιρούμενος διά του συνολικού αριθμού των μισθοσυντήρητων». Θα πρέπει να γίνει κατανοητό από όλους πως, ο κοινωνικός διάλογος δεν αποτελεί μια αφηρημένη έννοια, όπως βέβαια και πως δεν είναι πανάκια στην επίλυση όλων των προβλημάτων. Είναι όμως σαφώς, μία βασική παράμετρος, αναντίλεκτη συνιστώσα και βασικό συστατικό της δημοκρατικής προσέγγισης και ανάπτυξης και ως τέτοιος θα πρέπει να διαφυλαχτεί, να εφαρμοστεί και να αξιοποιηθεί περαιτέρω, τόσο σε εθνικό και τοπικό, όσο και σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Η πολύ πρόσφατη σύνοδος των κοινωνικών εταίρων στο Val Duchesse (31 Ιανουαρίου 2024) και η επιβεβαίωση της προσήλωσής τους στην αξιοποίηση του κοινωνικού διαλόγου, δεν αποτελεί μία τυχαία συγκυρία, αλλά επιβεβαίωση της διαπίστωσης που προηγήθηκε στον ίδιο χώρο, 39 χρόνια πριν, με σαφή παραπομπή στη διαχρονική θέση του Ζακ Ντελόρ, πως πρέπει να επιστρέψουμε στο όραμα για μια κοινωνική Ευρώπη.  Μια Ευρώπη που βασίζεται στην κοινωνική οικονομία της αγοράς, με σαφή αναφορά σε αυτό που ο τέως Πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ζαν Κλοντ Γιούγκερ είχε με ευκρίνεια αναδείξει πως, «οι μεταρρυθμίσεις (κυρίως αυτές που προάγουν την ισόρροπη ανάπτυξη) δεν σημαίνουν επιστροφή στη νεοφιλελεύθερη πολιτική».

Η κοινωνική διάσταση της Ευρωπαϊκής Ένωσης είχε αναδειχθεί, εμπεδωθεί και προωθηθεί από τον ίδιο τον Ντελόρ, ως Πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής την περίοδο 1985-1995. Παρά το γεγονός πως, εκείνη την εποχή υπήρξαν προβλήματα οικονομικής στασιμότητας, ανεργίας και αυξανόμενων ανισοτήτων, όπως βέβαια και πολιτικής έντασης ιδιαίτερα με την τότε Πρωθυπουργό της Μεγάλης Βρετανίας Μάργκαρετ Θάτσερ, ο Ντελόρ διαχειρίστηκε τα προβλήματα και έθεσε γερές βάσεις ανάπτυξης, με κάποιους σχολιαστές να χαρακτηρίζουν εκείνη την περίοδο ως «χρυσή εποχή».

Η χαρισματική του φυσιογνωμία, σε συνάρτηση με το όραμα του για την οικοδόμηση της κοινωνικής Ευρώπης, του έδωσαν τη δυνατότητα να λειτουργήσει με παραγωγικό θράσος και αλχημική διάθεση, δημιουργώντας τις απαιτούμενες συμμαχίες, έτσι ώστε να μπορέσει να μετουσιώσει σε πράξη το όραμά του.

Μέσα από την προσέγγιση και αξιοποίηση των σωστών συνεργατών της εποχής και ιδιαίτερα την τότε Επίτροπο Κοινωνικών Υποθέσεων Βάσω Παπανδρέου και βέβαια σε επαφή με το συνδικαλιστικό κίνημα, μπόρεσε να ολοκληρώσει την Ευρωπαϊκή Εσωτερική Αγορά, με τη συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων σε ότι αφορά την κοινωνική της διάσταση, μέσω του κοινωνικού διαλόγου.

Η προώθηση της Ενιαίας Ευρωπαϊκής Πράξης (Single European Act), η οποία έγινε αποδεκτή και από την Κυβέρνηση Θάτσερ λόγω του ενδιαφέροντος της στην προοπτική της ενιαίας αγοράς, εισήγαγε την ψηφοφορία με ειδική πλειοψηφία (qualified majority voting) στον κοινωνικό τομέα. Η σημασία αυτής της εξέλιξης διασυνδέεται με τη δυνατότητα που δόθηκε στην Επιτροπή για τη σταδιακή προώθηση του νομοθετικού σχεδιασμού σε θέματα εργασιακών σχέσεων. Αυτή η στοχευμένη εξέλιξη, έδωσε νέα ώθηση στον κοινωνικό διάλογο, ωθώντας και «αναγκάζοντας» τους εργοδότες να καταλήγουν σε συμφωνία με τις συνδικαλιστικές οργανώσεις (κυρίως σε ότι αφορά τις Συμφωνίες Πλαίσιο) υπό τον φόβο της νομοθετικής ρύθμισης των θεμάτων (Οδηγίες).

Στο πλαίσιο του οράματός του, ο Ντελόρ βοήθησε στην ανάπτυξη πολιτικών που διασυνδέθηκαν με τη βελτίωση του βιοτικού επιπέδου των εργαζομένων, τη μείωση των ανισοτήτων, την αντιμετώπιση των αυξανόμενων τότε προβλημάτων της φτώχειας και του κοινωνικού αποκλεισμού  και την εξάλειψη του ανισοζυγίου λόγω της εργοδοτικής δύναμης.

Πέρα από τον καθοριστικό ρόλο που διαδραμάτισε σε ότι αφορά την Ενιαία Αγορά, την εισαγωγή του ευρώ και γενικότερα την εξέλιξη της Ευρώπης, η προώθηση και ο καθορισμός της Συνθήκης του Μάαστριχτ, αποτέλεσε καθοριστικό παράγοντα περαιτέρω ανάπτυξης της Ε.Ε. Σημαντικό ήταν επίσης και το γεγονός πως, στη διαδικασία προετοιμασίας και καθορισμού του πλαισίου της Συνθήκης, ο Ντελόρ ενεθάρρυνε τους κοινωνικούς εταίρους όπως, σχεδιάσουν την κοινή τους προσέγγιση σχετικά με την εξέλιξη και ανάπτυξη του κοινωνικού διαλόγου, έτσι ώστε να συμπεριληφθεί και ενσωματωθεί στη Συνθήκη και η οποία ενάχθηκε τελικά στο κοινωνικό πρωτόκολλο της Συνθήκης του Μάαστριχτ.

Μία επιπρόσθετη πολιτική παρέμβαση του Ντελόρ, αποτελεί και η Λευκή Βίβλος για την Ανάπτυξη, την Ανταγωνιστικότητα και την Απασχόληση, δίνοντας ιδιαίτερη ώθηση και ζωντάνια στην ευρωπαϊκή ενσωμάτωση (integration), αναγνωρίζοντας πως η ενιαία αγορά χρειαζόταν μια κοινωνική διάσταση για να μπορέσει να λειτουργήσει και ως εκ τούτου, τη δημιουργία ενός πλαισίου κοινωνικού διαλόγου.

Τριμερής διακήρυξη

Η συγκυρία της υπογραφής της Τριμερούς Διακήρυξης στο Val Duchesse, για έναν ακμάζοντα ευρωπαϊκό κοινωνικό διάλογο, κατά τη διάρκεια της Συνόδου των Κοινωνικών Εταίρων, 39 χρόνια μετά την ανακοίνωση του οράματος του Ντελόρ, στον ίδιο ακριβώς χώρο, δείχνει τη δυνατότητα αλλά και την προοπτική που μπορεί και πρέπει να δημιουργηθεί.  

Στη βάση αυτής της θεώρησης, η Διακήρυξη αναδεικνύει τη συμφωνημένη πορεία που θα ακολουθηθεί, έτσι ώστε να προστατευτεί και ενισχυθεί ο κοινωνικός διάλογος, σε μια χρονική συγκυρία που διασυνδέεται με την αποτυχία του ευρωπαϊκού κοινωνικού διαλόγου στις διαπραγματεύσεις για την τηλεργασία και το δικαίωμα στην αποσύνδεση. Είναι σημαντικό πως σε ότι αφορά την κυπριακή διαδικασία καθορισμού του νομοσχεδίου και ψήφισής του από τη Βουλή, δεν έγινε αποδεκτή η θέση των εργοδοτών για αναμονή της ολοκλήρωσης της διαπραγμάτευσης σε ευρωπαϊκό επίπεδο, δικαιώνοντας τη συνδικαλιστική θέση η οποία είχε εκφραστεί έντονα, τόσο επί προηγούμενης όσο και επί παρούσας Προεδρίας.

Ως θέμα αρχής και βασικό σημείο αναφοράς, θα πρέπει να είναι κατανοητό πως, η μη ρύθμιση οδηγεί στην απορρύθμιση και σε στρεβλώσεις στην αγορά εργασίας, όπως ακριβώς συμβαίνει αυτή την περίοδο σε ότι αφορά τη Στρατηγική για την Απασχόληση Εργαζομένων από Τρίτες χώρες. Ομοίως σημαντική θα πρέπει να είναι και η αξιοποίηση του κοινωνικού διαλόγου, ως η ικανή και αναγκαία συνθήκη για την ομαλή μετάβαση στην πράσινη ανάπτυξη και στον ψηφιακό μετασχηματισμό.

Είναι επίσης εξίσου σημαντικό να σημειωθεί πως, στο πλαίσιο της κοινής Διακήρυξης, αναδεικνύεται η ανάγκη και η προσήλωση στη δημιουργία ποιοτικών θέσεων εργασίας, ως απότοκο του κοινωνικού διαλόγου και της συλλογικής διαπραγμάτευσης, όπως επίσης και η βελτίωση των συνθηκών εργασίας, το δικαίωμα στην κατάρτιση, όπως βέβαια και η πλήρης εφαρμογή του Ευρωπαϊκού Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων.

Αξιοποίηση τώρα

Ο Ντελόρ μπόρεσε να έχει γύρω του εξαιρετικούς συνεργάτες που να αναδεικνύουν και να προωθούν το δικό του όραμα και στρατηγική. Οι πολιτικές που σχεδιάστηκαν, με όραμα το μέλλον της κοινωνικής Ευρώπης, θα μπορούσαν να είχαν δημιουργήσει μια καλύτερη Ένωση από αυτήν που είναι σήμερα, εάν είχαν βελτίστως εφαρμοστεί και εάν βέβαια υπήρχε και περισσότερη πολιτική βούληση, τόσο στις δομές της Ε.Ε, όσο και ανάμεσα στα ίδια τα κράτη μέλη.

Παρά ταύτα, η προοπτική υπάρχει και σήμερα και η κατακλείδα του Νίκολας Σμιθ ενώπιον των κοινωνικών εταίρων στην Κύπρο, διανοίγει μια επιπρόσθετη προοπτική, φτάνει να την αντιληφθούμε, να την αποδεχτούμε και να την αξιοποιήσουμε.

Η Ε.Ε πρεσβεύει και προωθεί αρχές και αξίες, οι οποίες αναδεικνύονται και εφαρμόζονται στην πράξη μέσα από τον ίδιο τον κοινωνικό διάλογο, ο  οποίος αποτελεί θεμελιώδη συνθήκη και αναπόσπαστο συστατικό του κοινωνικού μοντέλου και της ίδιας της δημοκρατίας, τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε τοπικό και εθνικό επίπεδο.

* Γενικός  Γραμματέας της ΣΕΚ.