Ο «αξιακός χάρτης» του κυπριακού κομματικού συστήματος – Ταυτότητες, αντιφάσεις και κενά στην εικόνα των πολιτικών κομμάτων (πίνακες)

Σε πρόσφατη παγκύπρια έρευνα πολιτικής κουλτούρας και εκλογικής συμπεριφοράς (Βλέπε ΡΙΚ, 42η Παγκύπρια Έρευνα Πολιτικής Κουλτούρας και Εκλογικής Συμπεριφοράς, Μάρτιος 2026 (Τηλεφωνική έρευνα, σε δείγμα 1.400 ατόμων, 18 ετών και άνω) αποτυπώνεται ο «αξιακός χάρτης» των σημερινών κυπριακών πολιτικών κομμάτων, όπως τον αντιλαμβάνεται η κοινή γνώμη. Αυτή η «ιδεολογική ακτινογραφία» προκύπτει με βάση την εμπειρική ποσοτική μέτρηση δώδεκα (12) επιλεγμένων εννοιών, που παραπέμπουν σε αντίστοιχες σημαντικές αξίες: Πατρίδα, Ευρώπη, Μεταρρυθμίσεις, Δικαιοσύνη, Ανθρώπινα Δικαιώματα, Οικογένεια, Θρησκεία, Ισότητα, Ελευθερία, Αξιοκρατία, Διαφάνεια, Εκσυγχρονισμός. Οι ερωτώμενοι, καλούνται να απαντήσουν,, με αυθόρμητες αναφορές, ποιο κόμμα τους «έρχεται πρώτο στο μυαλό», χωριστά για κάθε μία λέξη που ακούν.

Η ερευνητική μεθοδολογία που χρησιμοποιείται (Top-of-Mind) είναι εξαιρετικά ισχυρή, καθώς καταγράφει την «αυτόματη» σύνδεση της κάθε αξίας, που ο ερωτώμενος κάνει αυθόρμητα (συνειρμικά) με ένα κόμμα, χωρίς να επεξεργαστεί την απάντηση, με βάση την τρέχουσα πολιτική συγκυρία ή την κυριαρχούσα κοινωνική επιθυμητότητα (desirability). Η προσέγγιση αυτή, που στηρίζεται στη θεωρία της «κυριότητας του ζητήματος»  («issue ownership»), μας επιτρέπει να διακρίνουμε:

α) Αν υπάρχει κάποιο κόμμα που «κατέχει», συμβολικά, στη συνείδηση των πολιτών, κάποιες αξίες και ποιες είναι αυτές.

β) Πού υπάρχουν κενά ή αντιφάσεις, μεταξύ της αυτοπαρουσίασης των κομμάτων και της δημόσιας αντίληψης για την εικόνα τους, και

γ) Πόσο αποτελεσματικά έχουν κατορθώσει τα κόμματα να «ιδιοποιηθούν» αξίες, που ενδέχεται να τα ενισχύουν εκλογικά.

Το ποσοστό αναφοράς που λαμβάνει κάθε κόμμα σε κάθε αξία, δείχνει εάν υπάρχει κάποιο κόμμα που -στο μυαλό των πολιτών- διαθέτει την «κυριότητα/«κατοχή» της αντίστοιχης αξίας. Στην εμπειρική έρευνα, αν ένα κόμμα συγκεντρώνει ποσοστό >40%, σε κάποια αξία, τότε η αξία αυτή μπορεί να θεωρηθεί ταυτισμένη μαζί του και το κόμμα να θεωρηθεί «κύριος κάτοχός» της (dominant owner). Αν δύο ή περισσότερα κόμματα εμφανίζουν παρόμοια ποσοστά σε κάποια αξία (π.χ. ΔΗΣΥ και ΑΚΕΛ συγκεντρώνουν για τις «Μεταρρυθμίσεις» ποσοστά 18% και 17% αντίστοιχα), τότε η συγκεκριμένη αξία θεωρείται «διεκδικούμενη» (contested value).

Λαμβάνοντας υπόψη τις προηγούμενες διευκρινίσεις, έχει ιδιαίτερη πολιτική σημασία να τονιστεί ένα βασικό εύρημα της έρευνας: Στο σημερινό κατακερματισμένο κομματικό τοπίο της Κύπρου, κανένα κόμμα δεν καταγράφει -για καμία από τις 12 αξίες που μετρήθηκαν- ποσοστά που θα του επέτρεπαν να χαρακτηριστεί «κύριος κάτοχος/ιδιοκτήτης» της. Το στοιχείο αυτό αποτελεί ισχυρή ένδειξη για το γεγονός ότι η πλειοψηφία, αν όχι το σύνολο των σημερινών κομμάτων, αντιμετωπίζει, σε κάποιο μικρό ή μεγάλο βαθμό, ιδεολογική κρίση αξιακής ταυτότητας (Διάγραμμα 1).

Διαφάνεια – Αξιοκρατία – Δικαιοσύνη: οι πολιτικές συνέπειες του τριπλού κενού

Ενισχυτικό της προηγούμενης εκτίμησης και, ταυτόχρονα, το πιο ουσιαστικό εύρημα ολόκληρου του «αξιακού χάρτη» είναι το γεγονός, ότι σε 8 από τις 12 αξίες, η επικρατούσα απάντηση δεν αφορά κανένα συγκεκριμένο κόμμα, αλλά τις απαντήσεις «Κανένα κόμμα» (Διάγραμμα 2). Επιπλέον,περισσότερο ενδιαφέρον είναι το γεγονός, ότι υψηλά απορριπτικά ποσοστά(«Κανένα»), που κυμαίνονται από 29% έως 33%, δηλαδή αφορούν σχεδόν το 1/3 του εκλογικού σώματος, καταγράφονται στη μέτρηση της «Διαφάνειας» (33%),  της «Αξιοκρατίας» (32%) και της «Δικαιοσύνης» (29%). Πρόκειται, δηλαδή, για αξίες που συνδέονται κατεξοχήν  με τη δημοκρατική δυσαρέσκεια και οι οποίες παραμένουν «ορφανές». Αυτό σημαίνει ότι καμία πολιτική δύναμη δεν έχει καταφέρει να εδραιωθεί ως αξιόπιστος εκπρόσωπος – ακριβώς εκεί που η κοινωνική ζήτηση είναι μεγαλύτερη. Οι πολίτες αισθάνονται ότι το σύστημα δεν είναι δίκαιο, δεν είναι αξιοκρατικό, δεν είναι διαφανές – όμως δεν βλέπουν κανένα κόμμα να μπορεί να το αλλάξει.

Αυτό το «τριπλό κενό» δεν συνιστά απλώς ένα «επικοινωνιακό πρόβλημα»· αντικατοπτρίζει μια βαθύτερη αδυναμία του κυπριακού κομματικού συστήματος να ανανεωθεί και να αναλάβει την αντιπροσώπευση των αξιών που η κοινωνία θεωρεί πιο αναγκαίες. Είναι το ίδιο κενό που τροφοδοτεί τη δημοκρατική δυσαρέσκεια, τον κυνισμό και, τελικά, την αποχή από την πολιτική και τις εκλογές. Είναι, τέλος, ο βαθύτερος δείκτης του ελλείμματος αντιπροσώπευσης στο κυπριακό πολιτικό σύστημα – και ταυτόχρονα η πιο πιθανή πηγή τροφοδότησης της αντισυστημικής ψήφου.

Με βάση τα διαθέσιμα ερευνητικά δεδομένα, μπορούμε να σκιαγραφήσουμε αναλυτικότερα την ιδεολογική αξιακή φυσιογνωμία των βασικών κομματικών σχηματισμών, που ανταγωνίζονται για την ψήφο των Κυπρίων στις επερχόμενες βουλευτικές εκλογές (Διαγράμματα 3,4). – Η ΕΔΕΚ καταγράφει σε όλες τις αξίες ποσοστό 1%-

ΔΗΣΥ: Φιλοευρωπαϊσμός και μονοθεματικό αξιακό στίγμα

Ο ΔΗΣΥ αποτελεί μοναδική -σχετική- εξαίρεση στο ζήτημα της κυριότητας κάποιας αξίας. Συγκεκριμένα, εμφανίζει την ισχυρότερη αξιακή συσχέτιση με την «Ευρώπη», σε ποσοστό 33% (Διάγραμμα 3). Το ποσοστό αυτό αντικατοπτρίζει πιστά τον φιλοευρωπαϊκό πυρήνα του κόμματος. Ωστόσο, σε μια εποχή όπου το ευρωπαϊκό εγχείρημα διέρχεται υπαρξιακή κρίση και φθίνει, η «Ευρώπη», ως ιδεολογικό στίγμα, είναι αμφίβολο εάν επαρκεί από μόνη της, για να προσδιορίσει ένα ισχυρό και διακριτό πόλο στο κομματικό πεδίο. Εκτός από αυτή τη συσχέτιση του ΔΗΣΥ με την «Ευρώπη», κανένα κόμμα δεν συγκεντρώνει σε οποιαδήποτε αξία, αξιόλογα ποσοστά, που να επιτρέπουν να θεωρηθεί «κυρίαρχος κάτοχος» της συγκεκριμένης αξίας (βλ. Διάγραμμα 1).  Όμως, περισσότερο προβληματική είναι η ουσιαστική αποσύνδεση του ΔΗΣΥ από τις κρίσιμες για το εκλογικό σώμα αξίες της «Διαφάνειας» (9%), της «Αξιοκρατίας» (12%) και της «Δικαιοσύνης» (11%). Έχοντας αποτελέσει για πολλά συνεχή χρόνια κόμμα της διακυβέρνησης, σε μια χώρα με χρόνια προβλήματα διαφάνειας, ο ΔΗΣΥ δυσκολεύεται σήμερα να διεκδικήσει αυτές τις αξίες με αξιοπιστία.

ΑΚΕΛ: Ισότητα και Ανθρώπινα Δικαιώματα, μια ασθενής διπλή κυριαρχία

Το ΑΚΕΛ παρουσιάζει ίσως τη μεγαλύτερη από όλα τα κόμματα αξιακή συνέπεια. Η διπλή -πλην όμως- ασθενής κυριαρχία του στην «Ισότητα» (20%) και στα «Ανθρώπινα Δικαιώματα» (20%) είναι απολύτως συμβατή με την ιστορική αριστερή ταυτότητα του κόμματος. Δευτερευόντως, η «Δικαιοσύνη» (17%) και οι «Μεταρρυθμίσεις» (17%), που του αποδίδονται, συνάδουν με τον κοινωνικό και δημοκρατικό λόγο που έχει αναπτύξει το κόμμα, τα τελευταία χρόνια (Διάγραμμα 3). Η εμφάνιση της αξίας της «Οικογένειας» (17%) στο «αξιακό νέφος» του κόμματος  -αν και σε μικρό μέγεθος- είναι η πιο απροσδόκητη συσχέτιση για ένα αριστερό κόμμα, δεδομένου μάλιστα ότι η συγκεκριμένη αξία είναι -κατεξοχήν- «διεκδικήσιμη» και από το ΕΛΑΜ (20%). Πιθανότατα, αντικατοπτρίζει την έμφαση που δίνει το ΑΚΕΛ στην κοινωνική πολιτική και τη στήριξη των ευάλωτων οικογενειών.

ΔΗΚΟ: Ευρώπη, Δικαιοσύνη, Πατρίδα· ένα κόμμα με πολυσυλλεκτική, πλην όμως αμβλυμένη αξιακή ταυτότητα

Το ΔΗΚΟ παρουσιάζει ίσως το πιο έντονο πρόβλημα αξιακής ταυτότητας. Οι κύριες αξίες που του αποδίδονται — «Ευρώπη» (8%), «Δικαιοσύνη» (7%), «Πατρίδα» (7%), «Ανθρώπινα Δικαιώματα» (7%), «Ισότητα» (7%) — συνθέτουν μια αντιφατική εικόνα, χωρίς σαφή ιδεολογική συνοχή (Διάγραμμα 3). Αυτή η διάχυση αξιών αντικατοπτρίζει την ιστορική φυσιογνωμία του ΔΗΚΟ, ως κεντρώου κόμματος που προσπαθεί να απευθύνεται σε πολλαπλά ακροατήρια ταυτόχρονα — και στη σημερινή πολωμένη πολιτική σκηνή, η στρατηγική αυτή τείνει να μην πείθει κανέναν πλήρως. Η συσχέτιση με τη «Δικαιοσύνη» είναι η πιο αυθεντική, δεδομένης της παραδοσιακής παρουσίας του κόμματος στον νομικό κόσμο, αλλά δεν επαρκεί ως αξιακός πυρήνας για να συγκρατεί και να επεκτείνει την εκλογική του βάση.

ΕΛΑΜ: Αξιακή συνοχή που δημιουργεί πρόβλημα στους αντιπάλους του

Το αξιακό τρίπτυχο «Πατρίδα» (26%) – «Θρησκεία» (26%) – «Οικογένεια» (20%), που αποδίδεται στο ΕΛΑΜ από την κοινή γνώμη, συνιστά παγκοσμίως τον κλασικό πυρήνα της εθνικιστικής ταυτότητας της νέας δεξιάς (Διάγραμμα 4). Η ιδεολογική συνοχή της θεωρείται ιδιαίτερα ισχυρή. Κανένα άλλο κυπριακό κόμμα δεν ανταγωνίζεται το ΕΛΑΜ στην αξία της «Θρησκείας», ενώ αναφορικά με τις υπόλοιπες δύο αξίες, αντιμετωπίζει ασθενή ανταγωνισμό από τον ΔΗΣΥ, στην αξία της «Πατρίδας» και από το ΑΚΕΛ, στην αξία της «Οικογένειας». Αυτό σημαίνει ότι το ΕΛΑΜ έχει ήδη συγκροτήσει έναν ισχυρό, διακριτό και συναισθηματικά φορτισμένο αξιακό χώρο. Ταυτόχρονα, όμως, αυτή η εικόνα του, σηματοδοτεί και ένα σαφές όριο ιδεολογικής περιχαράκωσης: οι ίδιες αξίες περιορίζουν το εκλογικό «ταβάνι» του κόμματος. Η -σε μικρότερο μέγεθος (ισχνή)- παρουσία της «Ελευθερίας» (12%) και της «Δικαιοσύνης» (10%) στο «αξιακό νέφος» του υποδηλώνει μια προσπάθεια διεύρυνσης της αξιακής του ταυτότητας, πέρα από τον στενό εθνικιστικό πυρήνα. Αν αυτή η διεύρυνση βρει απήχηση σε μεγαλύτερο κοινό, το ΕΛΑΜ θα αποκτήσει  δυνατότητες ανόδου· εάν όχι, θα εξακολουθήσει να κινείται με το εκλογικό πλαφόν που επιτρέπουν η «Θρησκεία» και η «Πατρίδα».

ΑΛΜΑ: Διαφάνεια και Αξιοκρατία· Διεκδικούμενες αξίες, χωρίς -έως τώρα- ισχυρή  εδραίωση

Το νεοπαγές ΑΛΜΑ διεκδικεί τον χώρο της μεταρρυθμιστικής κεντροδεξιάς και οι αξίες που του αποδίδονται – «Διαφάνεια» (11%), «Αξιοκρατία» (7%), «Μεταρρυθμίσεις» (6%), «Δικαιοσύνη» (6%), «Εκσυγχρονισμός» (6%) – είναι απολύτως συνεπείς με αυτή την τοποθέτηση (Διάγραμμα 4). Το πρόβλημα δεν εστιάζεται  στην επιλογή των αξιών, αλλά στην  αδυναμία εδραίωσης μιας ισχυρής θέσης του κόμματος σε αυτές: στην περίπτωση της «Αξιοκρατίας» και της «Διαφάνειας», το «Κανένα κόμμα» συγκεντρώνει 32% και 33% αντίστοιχα – πολλαπλάσιο του ποσοστού του ΑΛΜΑ. Αυτό σημαίνει ότι το νεοσύστατο κόμμα διεκδικεί χώρο όπου υπάρχει μεν τεράστια ζήτηση, αλλά δεν έχει ακόμη κατορθώσει να πείσει το ευρύτερο εκλογικό σώμα, ότι μπορεί να το εκπροσωπήσει αξιόπιστα.

Άμεση Δημοκρατία: Εκσυγχρονισμός και Διαφάνεια· Αξίες υπό διεκδίκηση, χωρίς επαρκή κυριότητα

Η Άμεση Δημοκρατία συνδέεται κυρίως με τον «Εκσυγχρονισμό» (8%), τη «Διαφάνεια» (6%) και την «Ευρώπη» (5%) – αξίες που συνάδουν με έναν φιλελεύθερο, μεταρρυθμιστικό λόγο (Διάγραμμα 4). Η ιδεολογική συνοχή υφίσταται, αλλά τα ποσοστά παραμένουν χαμηλά, αντανακλώντας το γεγονός ότι το συγκεκριμένο -επίσης νεοπαγές- κόμμα δεν έχει ακόμη αποκτήσει αρκετή δημόσια παρουσία, ώστε να εντυπωθεί στη συλλογική αντίληψη ως φορέας αυτών των αξιών. Ο κομματικός ανταγωνισμός με το ΑΛΜΑ στον αξιακό χώρο που συγκροτούν οι αξίες  «Εκσυγχρονισμός», «Διαφάνεια», «Μεταρρυθμίσεις» είναι εμφανής και αποτελεί ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του εκλογικού σκηνικού. Τα δύο κόμματα ανταγωνίζονται για το ίδιο εκλογικό ακροατήριο, χωρίς κανένα να έχει κατορθώσει -προς το παρόν- να αποκτήσει σαφή υπεροχή.

* Πολιτικός Επιστήμονας, Ph.D.

Πρόεδρος & Δ/Σύμβουλος

Public Issue AE