Η σεναριογράφος Χριστίνα Λαζαρίδη, υποψήφια για Όσκαρ και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια, ανιχνεύει σεναριακά μυστικά με τη βοήθεια της νευροεπιστήμης στο πρόσφατο masterclass του Cyprus Film Days.
Κινηματογράφος και νευροεπιστήμη
Επιστρέφεις σπίτι, κουβαλώντας στις πλάτες σου την κούραση της μέρας. Κάθεσαι στο σαλόνι και βάζεις μια ταινία στο Netflix για να χαλαρώσεις. Καθώς εσύ ξαπλώνεις, άνετος και ασφαλής στον καναπέ ή στην πολυθρόνα σου, η περιπέτεια του ήρωα αρχίζει. Πιθανό, με μια ανατροπή. Εκείνη τη στιγμή, ένας θαυμαστός νέος κόσμος ξυπνά στο μυαλό σου. Τι συμβαίνει ακριβώς;
Η Χριστίνα Λαζαρίδη, διευθύντρια σπουδών στο Μεσογειακό Ινστιτούτο Κινηματογράφου και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Κινηματογραφικών Σπουδών του Πανεπιστημίου Κολούμπια, επιχειρεί να διαλευκάνει την κρυφή γοητεία του σινεμά με τη βοήθεια της νευροεπιστήμης. Το σχετικό ερευνητικό πρόγραμμα, σε συνεργασία με το εργαστήρι του καθηγητή Γιούρι Χάσον στο Πρίνστον, ακολουθεί τα ίχνη της κινηματογραφικής ιστορίας στον ανθρώπινο εγκέφαλο.
Αυτό που εξελίσσεται μέσα στο σώμα μας είναι σχεδόν μαγικό. Διαφορετικές περιοχές ενεργοποιούνται προκειμένου να επεξεργαστούν πληροφορίες. Όταν ο ήρωας παθαίνει κάτι, απελευθερώνονται ορμόνες που φανερώνουν τη συναισθηματική μας ταύτιση. Η μεν κορτιζόλη μαρτυρεί πως συμπάσχουμε με τα βάσανά του, η δε ντοπαμίνη πως αισθανόμαστε ικανοποίηση για τις δικές του χαρές κι επιτεύγματα.
Αλλά, το πιο εκθαμβωτικό αποτέλεσμα της έρευνας, μπορεί να εντοπιστεί στην αίθουσα του σινεμά. Καθώς άτομα κάθε ηλικίας παρακολουθούν την ταινία, οι εγκεφαλικοί νευρώνες τους συντονίζονται, καθρεφτίζοντας με πανομοιότυπο τρόπο την εξέλιξη της ιστορίας.
Η κυκλική ροή της ιστορίας
Το διαφωτιστικό masterclass της Χριστίνας Λαζαρίδη, που πραγματοποιήθηκε στο οίκημα της Ένωσης Σκηνοθετών στην παλιά Λευκωσία, ξεκίνησε με το εξής συμπέρασμα: «Οι καλύτερες ταινίες είναι εκείνες που θυμούνται τα σώματά μας».
Πραγματικά, τα πιο σπουδαία φιλμ, αφήνουν μέσα μας ένα διαρκές αποτύπωμα. Γίνονται καθρέφτης, όπου αναγνωρίζουμε διαφορετικές όψεις του εαυτού μας. Σύμφωνα με τη Λαζαρίδη, τα αφηγηματικά νήματα αυτών των ταινιών δεν ξετυλίγονται γραμμικά. Ακολουθούν τρισδιάστατη τροχιά, σε μια πορεία 360 μοιρών.
Οι ιστορίες που συγκινούν τον θεατή εξελίσσονται κυκλικά, σαν τους δείκτες του ρολογιού. Ο κάθε χτύπος είναι και μία στάση στην πορεία του ήρωα. Στην αρχή τον συναντάμε αδρανή κι ανυποψίαστο, αιχμάλωτο του στάτους κβο.
Στην πορεία ενεργοποιείται, όταν κάποιο «σημαδιακό περιστατικό» εκτροχιάσει την παθητική του κατάσταση. Καθώς αντιδρά στο συγκεκριμένο γεγονός μετακινείται, προσεγγίζοντας το «σημείο της μη επιστροφής». Τότε είναι που αρχίζει η αληθινή περιπέτεια, με τις περιπλοκές και τις παλινδρομήσεις της. Στην πορεία, ο ήρωας μάχεται κι υποφέρει, ενώ ο κόσμος γύρω του καταρρέει. Αλλά, στο τέλος της ιστορίας -όταν το ρολόι χτυπάει μεσάνυχτα- αναδύεται σοφότερος.
Μέσα στον σεναριακό λαβύρινθο
Η Λαζαρίδη, μέντορας ανερχόμενων σεναριογράφων και υποψήφια για Όσκαρ (για την ταινία μικρού μήκους «One Day Crossing») επιμένει στην ευθύνη του δημιουργού απέναντι στον θεατή. Μια ταινία δεν είναι απλώς διασκέδαση. Είναι το ξύπνημα της ενσυναίσθησης, μέσα σε σκοτεινά δωμάτια του ασυνειδήτου. Ποια είναι η μεθοδολογία του σεναριογράφου για να ξεκλειδώσει την πόρτα που οδηγεί εκεί;
Στο σεμινάριο εξερευνήθηκε η περίπτωση του εμβληματικού «Pan’s Labyrinth», σε σενάριο και σκηνοθεσία Γκιγιέρμο ντελ Τόρο. Το συγκεκριμένο φιλμ είναι μία παραβολή για την απολυταρχική Ισπανία του Φράνκο. Στο πρωτότυπο σενάριο, ο σκληρός ρεαλισμός αναμιγνύεται με το παραμύθι, με οδηγό την Οφηλία. Η μικρή ηρωίδα καταφεύγει στον λαβύρινθο του Πάνα για να ξεφύγει από τον φαλαγγίτη λοχαγό ο οποίος περιμένει μωρό από την άβουλη και άρρωστη μητέρα της.
Το «σημαδιακό περιστατικό» είναι η συνάντηση της Οφηλίας με τον Φαύνο ο οποίος τη βαφτίζει βασίλισσα. Στον πραγματικό κόσμο, ο πατριός της (ο βλοσυρός κάπτεν Βιδάλ) εκτελεί σαδιστικά όποιον αντιστασιακό βρεθεί στο διάβα του. Η ηρωίδα σχοινοβατεί ανάμεσα στους δύο κόσμους κι όταν το ρολόι της αφήγησης φτάνει στο 3, στέκεται ήδη στο «σημείο τη μη επιστροφής». Σκοτώνει ένα γιγάντιο βάτραχο (σύμβολο του ανθρωποφάγου καθεστώτος) και βρίσκει το κλειδί.
«Γράψε και ξαναγράψε»
Η πορεία του σεναριογράφου, όπως και του εκάστοτε ήρωα, περνάει από δοκιμασίες και δυσκολίες. Ο δημιουργός, κάποτε διστάζει και οπισθοδρομεί, ιδιαίτερα όταν βρίσκεται αντιμέτωπος με το λεγόμενο «μπλοκ του συγγραφέα». Τότε, οι πόρτες που οδηγούν στα κινηματογραφικά όνειρα φαντάζουν ερμητικά κλειστές. Οι δημιουργικές κινήσεις γίνονται -ίσως- απρόσεκτες και βιαστικές.
Παράδειγμα, η απότομη και άτσαλη εισαγωγή ενός χαρακτήρα που ξενίζει τον θεατή. Οι υπερβολικές υποπλοκές, τα πολλά αναπάντητα ερωτήματα που συγχύζουν. Ή το πρόωρο λύσιμο του μυστηρίου, οι εύκολες απαντήσεις που οδηγούν τον θεατή στην βαρεμάρα. Η Λαζαρίδη συμβουλεύει τους σεναριογράφους να αφηγούνται τις ιστορίες τους προφορικά, σε δικούς τους ανθρώπους.
Αν οι τελευταίοι σπεύδουν στην κουζίνα από τα πρώτα λεπτά, τότε το σενάριο πάσχει. Αν, αντίθετα, αδημονούν για τη συνέχεια, σημαίνει πως το έργο βρίσκεται στον σωστό δρόμο. Κάθε κινηματογραφική ιστορία επιβάλλεται να γραφτεί και να ξαναγραφτεί πολλές φορές.
Στο σεμινάριο, εξετάστηκε επίσης η δυστοπική ταινία φαντασίας «Children of Men», του Αλφόνσο Κουαρόν. Έγινε σύγκριση της αρχικής σεναριακής εκδοχής με το τελικό αποτέλεσμα. Συμπέρασμα; Μέσα από την προσεγμένη επεξεργασία (το λεγόμενο «development») προέκυψε μια πιο οργανική ιστορία, κοντά στις αρχές της τρισδιάστατης, κυκλικής δομής που ανέλυσε η Χριστίνα Λαζαρίδη.
Όταν ένα τέτοιο φιλμ προβάλλεται στη μεγάλη οθόνη, τα «φώτα» μέσα στα μάτια των θεατών ανάβουν και συγχρονίζονται.
Ελεύθερα, 26.4.2026
