Στην ορθόδοξη Πατερική Θεολογία μας η μνήμη του θανάτου, διαδραματίζει σοβαρό ρόλο στον αγώνα για τη θέωση και τον αγιασμό του ανθρωπίνου προσώπου.
Ο Άγιος Γρηγόριος ο Νύσσης λέει ότι από τη στιγμή που γεννιέται ένας άνθρωπος , από εκείνη τη στιγμή αρχίζει και η φθορά του και η πορεία του προς το θάνατο. Λέει χαρακτηριστικά, «από γεννήσεως η φθορά την αρχήν έχει». Σε ένα ανάλογο ύφος και ο Μέγας Βασίλειος θα πει, «ποταμός ο ημέτερος βίος εστίν ενδελεχώς ρων και προς την κοινήν θάλασσαν του θανάτου καθ’ ημέρας σπεύδομεν και τούτον ουκ επιγινώσκωμεν». Δηλαδή, σαν ποτάμι μοιάζει η ζωή του ανθρώπου που ρέει και εκβάλει στη θάλασσα που είναι ο θάνατος, γεγονός δυστυχώς που δεν συνειδητοποιούμε.
Ακριβώς η επίγνωση του γεγονότος ότι μας περιμένει ο θάνατος μας βοηθά στο να είμαστε πιο σωστοί άνθρωποι. Έτσι, παραδείγματος χάριν, η μνήμη του θανάτου αποτρέπει τον άνθρωπο από τη πλεονεξία. Λέει γι’ αυτό ο Μέγας Βασίλειος, για να συνετίσει τους πλεονέκτες της εποχής του που είχαν τη ψευδαίσθηση ότι δεν θα πέθαιναν ποτέ και τα ακόλουθα, «καυχάσαι λοιπόν πως έχεις χωράφια χρυσάφι και ασήμι. Λοιπόν δεν σε περιμένουν και εσένα τρείς πήχεις γης; Όπως και όλους τους ανθρώπους που ζουν πάνω σ’ αυτή τη γη;».
Από τη δική του πλευρά o Άγιος Πέτρος ο Δαμασκηνός στο τρίτο τόμο της φιλοκαλίας επισημαίνοντας ότι ο άνθρωπος πρέπει να είναι σε κατάσταση νήψης, δηλαδή συνεχούς πνευματικής επαγρύπνησης, νοουμένου ότι δεν γνωρίζει πότε θα πεθάνει, αναφέρει, «άδηλος ο ημέτερος θάνατος εστίν όπερ ήξει το τέλος αγνοούμεν τώδε τα πάντα προγιγνώσκωντι Θεώ γνωστά τα ημέτερα». Δηλαδή, δεν ξέρουμε πότε θα πεθάνουμε, αυτό μόνο ο Θεός το γνωρίζει. Γι’ αυτό ακριβώς το λόγο και ο μεγάλος αυτός φιλοκαλικός Πατέρας της Ανατολής, αναφέρει «τί είναι στα αλήθεια η ζωή μου; Και πόσο θα επεκταθεί πάνω σ’ αυτή τη γη; Τώρα ζώ ύστερα θα πεθάνω. Επομένως γιατί αγχώνουμε και προσκολλώμαι στα υλικά πράγματα; Παρακάτω δε συνεχίζει «ενός τεμαχίου άρτου χρεία το δε περισσόν ινα τί;». Μου χρειάζεται ένα κομμάτι ψωμί θα λέγαμε με τα σημερινά δεδομένα. Χρειάζομαι απλά τα απαραίτητα για να ζήσω. Τα περισσότερα γιατί να τα θέλω; Αν λοιπόν τα έχω, έπαψε κάθε μέριμνα. Αν όμως, δεν τα έχω, θα μεριμνήσω γι’ αυτά έχοντας επίγνωση ότι ο Θεός ως δημιουργός των πάντων προνοεί και για τον άνθρωπο».
Από τη δική του πλευρά ο Ιερός Χρυσόστομος θα πει, «τούτη η ζωή μοιάζει με ένα θέατρο. Σ’ αυτό άλλος παίζει το ρόλο του βασιλιά, άλλος τον ρόλο του άρχοντα και άλλος του στρατηγού. Μα όμως μόλις έρθει η νύχτα μήτε ο Βασιλιάς είναι Βασιλιάς, μήτε ο άρχοντας άρχοντας». Εννοεί πως σ’ αυτή τη ζωή οι άνθρωποι αναλαμβάνουν διάφορους ρόλους, θέσεις και αξιώματα. Αλλά, στο τέλος, έρχεται η νύχτα, δηλαδή ο θάνατος. Και όλα τα αξιώματα και οι θέσεις διαγράφονται.
Ως εκ τούτου, και ο Μέγας Βασίλειος διατείνεται, «σκύψε πάνω στους τάφους και δες αν μπορείς να διακρίνεις βλέποντας νεκρούς ανθρώπους. Ποιος από αυτούς ήταν πλούσιος, ποιος φτωχός , ποιος άρχοντας και ποιος δούλος».
Ακριβώς, επειδή υπάρχει ο θάνατος κατά τον Ιερό Χρυσόστομο, ας μην είμαστε πλεονέκτες αλλά άνθρωποι ελέους και φιλανθρωπίας επιδεικνύοντας την αγάπη και τη φιλανθρωπία μας με κάθε τρόπο. «ταύτα ουν ειδότες ποιώμεν πολύ το έλεον και πολύ τη φιλανθρωπία και επιδειξόμεθα ταύτην και δια χρημάτων και δια πραγμάτων». Η διαρκής μνήμη του θανάτου κατά τον Ιερό Χρυσόστομο δίνει το περίγραμμα του πραγματικά πιστού ανθρώπου. Λέει λοιπόν ο Ιερός Πατήρ «ο πραγματικά πιστός άνθρωπος δεν ταράσσεται με τίποτε. Δεν τον ενοχλεί να χάσει χρήματα και υλικά πράγματα γιατί ξέρει πως τίποτα δεν φέραμε μαζί μας και επομένως τίποτα δεν θα πάρουμε με τον θάνατο μας. Μήτε τον ενδιαφέρει η ανθρώπινη δόξα διότι, γνωρίζει ότι το πολίτευμα μας είναι στους ουρανούς.
Ο Άγιος Ιωάννης της Κλίμακος προβάλλοντας τη μνήμη του θανάτου ως αποτρεπτικού παράγοντα για την ανηθικότητα επισημαίνει «άγχε σον οφθαλμόν μελέτη θανάτου τον καθ’ ημέραν βουλόμενον περιεργάζεσθαι όψεις σωμάτων».
Έτσι λοιπόν κατά τους Θεοφόρους Πατέρες η μνήμη του θανάτου είναι πηγή πνευματικής ωφέλειας, αποτρεπτική της αμαρτίας και οδός σωτηρίας. Με αυτό το σκεπτικό ο Όσιος Ευάγριος αποφαίνεται «μέμνησον δια παντός της εξόδου σου και ουκ έσται πλημμέλεια της ψυχής σου»
Σάββας Αλεξάνδρου, Διευθυντής Γραφείου Ορθοδόξου Ομολογίας, Ιερά Μητρόπολη Λεμεσού.
