Η μουσική ιστορία του 20ού αλλά και του 21ου αιώνα θα είχε γραφτεί διαφορετικά χωρίς προσωπικότητες όπως αυτή του Βλαντιμίρ Ασκενάζι. Ζωντανός θρύλος του πιάνου, αλλά και απαράμιλλος διευθυντής ορχήστρας, αξιοποίησε την ιδιοφυία του χωρίς να εφησυχάζει και χωρίς να αντιμετωπίζει τη μουσική ως καριέρα. Εξακολουθεί να αναζητά με πάθος τον τέλειο ήχο, έχοντας πάντα στην άκρη του μυαλού ότι πάνω απ’ όλα κάνει αυτό που λατρεύει, παρόλο που γνωρίζει ότι ποτέ δεν πρόκειται να το κατανοήσει εντελώς.
Από το Γκόρκι (σημερινό Νίζνι Νοβγκορόντ), όπου γεννήθηκε, και τη Μόσχα, όπου έκανε τις μουσικές σπουδές και γνώρισε τη γυναίκα της ζωής του, τη Θόρουν Γιοχανστόντιρ, μέχρι το Λονδίνο, όπου εγκαταστάθηκαν όταν εγκατέλειψαν τη Σοβιετική Ένωση, αργότερα το Ρέικιαβικ και τη Λουκέρνη, όπου βρήκε τελικά την Ιθάκη του, το ταξίδι της ζωής του ήταν περιπετειώδες, με τη μουσική πάντα να αποτελεί την πυξίδα του. Ο Βλαντιμίρ Ασκενάζι επισκέπτεται την Πάφο μαζί με τον πρωτότοκο γιο του Βόβκα, σ’ ένα ρεσιτάλ με δύο πιάνα, στο πλαίσιο παγκόσμιας περιοδείας. Ενόψει αυτής της ωραίας συνάντησης μιλά για τη μουσική και τη ζωή του. Ή, καλύτερα, για τη μουσική που είναι η ζωή του.
Ποιες είναι οι αγαπημένες σας μουσικές μνήμες; Πώς θυμάστε την πρώτη σας συνάντηση με τη μουσική; Η πρώτη μου συνάντηση με τη μουσική ήταν, φυσικά, πολύ νωρίς, καθώς ο πατέρας μου ήταν πιανίστας. Έτσι, η μουσική υπάρχει στη ζωή μου για όσο διάστημα θυμάμαι τον εαυτό μου. Τώρα, όσον αφορά στις μουσικές μνήμες, έχω άπειρες· από την πρώιμη παιδική ηλικία μέχρι και μια εβδομάδα πριν, αφού η μουσική μού δίνει μεγάλη ευχαρίστηση και κάθε φορά που παίζω ή συναντώ συναδέλφους μουσικούς είναι για μένα μια νέα εμπειρία. Φυσικά, αν πρέπει να μνημονεύσω μόνο ένα περιστατικό, πιθανότατα θα επέστρεφα στην ηλικία των έξι, όταν μόλις άρχισα να μαθαίνω να παίζω πιάνο. Ένιωθα να βαριέμαι και ήμουν έτοιμος να κοιμηθώ μια μέρα, όταν η μητέρα μου με ρώτησε αν ήθελα να παίξω μουσική και είπα «ναι». Με ρώτησε ποιο όργανο θα ήθελα να μάθω και φυσικά, αν ο πατέρας σου είναι πιανίστας, απαντάς «το πιάνο». Έτσι, μ’ έστειλε σε δάσκαλο και ανακάλυψα ότι ήμουν πολύ εύστροφος στο πιάνο κι ότι προόδευα πολύ γρήγορα. Ο πατέρας μου ταξίδευε εκείνη την εποχή, ήταν πιανίστας ελαφράς μουσικής και δεν με άκουσε να παίζω. Όταν επέστρεψε λίγες εβδομάδες αργότερα, του έπαιξα ό,τι είχα μάθει κι έμεινε έκπληκτος. Αυτή είναι μάλλον η πρώτη μουσική μνήμη που μου αρέσει να ανακαλώ.
Ποιοι ήταν οι μουσικοί που σας επηρέασαν εκείνο τον καιρό; Όταν είσαι παιδί που διψά για μάθηση, ο καθένας μπορεί να σε επηρεάσει σε κάποιο βαθμό. Προφανώς ο πατέρας μου, όντας κι ο ίδιος πιανίστας, ήταν το κίνητρο που χρειαζόμουν για ν’ αρχίσω να παίζω πιάνο. Όλοι οι δάσκαλοί μου είχαν αποφασιστική επιρροή πάνω μου, καθώς με εισήγαγαν στο όργανο με τον τρόπο τους, με την προσέγγισή τους και την επιλογή του ρεπερτορίου.
Ποιες θεωρείτε τις σημαντικότερες δεξιότητες και μαθήματα που πήρατε στην εξέλιξή σας ως μαέστρος και σολίστας; Έμαθα ν’ ακούω μουσική και ακολούθως έμαθα πώς να κάνω μουσική. Ο καθένας μπορεί ν’ ακούσει, αλλά ακροαζόμαστε στ’ αλήθεια; Ο Μπετόβεν μπορούσε ν’ ακούσει τη μουσική ακόμα κι όταν ήταν εντελώς κωφός κι αυτό του επέτρεψε να γράψει υπέροχα έργα, αριστουργήματα που δεν άκουσε ποτέ, όπως η «9η Συμφωνία». Για φανταστείτε! Αυτός ο θαυμάσιος συνθέτης, από τους μεγαλύτερους που έζησαν ποτέ, δεν άκουσε ποτέ του ούτε μια νότα απ’ αυτό το μνημειώδες έργο. Έτσι, ένα μάθημα που έχω μάθει είναι να επιτρέπω στις αισθήσεις μου να προσλαμβάνουν τη μουσική. Γεύσου τη. Νιώσε τη. Μύρισέ τη. Άγγιξέ τη. Και φυσικά… άκουσέ τη. Τότε, θα την καταλάβεις.
Ποια θεωρείτε την πιο αξιομνημόνευτη εμφάνιση; Ω, υπήρξαν πολλές όλα αυτά τα χρόνια. Με ρωτάτε για την πιο αξιομνημόνευτη από τις δικές μου εμφανίσεις και από συναυλίες όπου συμμετείχα ή με ρωτάτε για μουσικές παραστάσεις γενικώς; Μπορώ να σας αναφέρω μια που ήταν πραγματικά αξέχαστη. Όταν ήμουν 8 ετών, ένας συμμαθητής μου βιολιστής, ο πατέρας του οποίου ήταν δεύτερο βιολί στην Κρατική Συμφωνική Ορχήστρα της Μόσχας, με ρώτησε αν ήθελα να πάω στη συναυλία μαζί του. Απάντησα «ναι, φυσικά θα το ήθελα». Αυτή ήταν η πρώτη φορά που άκουγα συμφωνική ορχήστρα. Ήμουν τελείως συνεπαρμένος! Άκουσα μια συμφωνία του Τσαϊκόφσκι και δεν θα την ξεχάσω ποτέ. Αυτό ήταν. Μετά από αυτό, άρχισα να αγοράζω ορχηστρικές συνθέσεις σαν τρελός και αργότερα και δίσκους, κι αυτό πυροδότησε το πάθος μου, τον θαυμασμό μου για τη συμφωνική ορχήστρα και την επιθυμία μου να είμαι εκεί, μαζί τους. Επιστρέφοντας και στο προηγούμενο ερώτημα, για το ποιος μουσικός μ’ επηρέασε στα πρώτα βήματα, υποθέτω ότι μπορώ να αναφέρω και τον Τσαϊκόφσκι.
Ποιο είναι το κοντινότερο πράγμα στην «τέλεια συναυλία»; Η σχεδόν τέλεια συναυλία (γέλια)! Χμ… Εντάξει. Ας αποφασίσουμε πρώτα τον ορισμό της τέλειας συναυλίας. Θα έλεγα ότι είναι αυτή την οποία απολαμβάνουν στο μέγιστο τόσο οι μουσικοί όσο και το ακροατήριο. Μια συναυλία δεν είναι ολοκληρωμένη, κάτι δεν πάει καλά, κάτι λείπει, αν κάποιος από τους δύο δεν την απολαύσει. Είναι σαν μια μαθηματική εξίσωση. Είναι μια δήλωση που περιέχει μία ή περισσότερες μεταβλητές και για να τη λύσουμε πρέπει να καθορίσουμε ποιες αξίες καθιστούν την ισοτιμία πραγματική. Στην εξίσωση αυτή έχουμε τον/τους καλλιτέχνη/ες, το ακροατήριο, το ρεπερτόριο, τον τόπο, τον χρόνο και πολλούς άλλους παράγοντες. Άρα, το πιο κοντινό πράγμα σε μια τέλεια συναυλία θα ήταν όλες αυτές οι μεταβλητές να βρουν τη θέση τους και στο τέλος όλοι να πάνε σπίτι το βράδυ λίγο πιο ευτυχισμένοι.
Ποια είναι η προσέγγισή σας στην εκτέλεση των συγκεκριμένων κομματιών στην Κύπρο; Επιλέξαμε ένα υπέροχο ρεπερτόριο για την παράσταση στην Κύπρο. Πρόκειται για ένα πρόγραμμα με το οποίο ο Βόβκα κι εγώ νιώθουμε πολύ άνετα και πιστεύουμε ότι το κοινό της Κύπρου θα το απολαύσει. Όπως γνωρίζετε, δεν υπάρχει και τόσο μεγάλο ρεπερτόριο για δύο πιάνα, αλλά είμαστε εξαιρετικά τυχεροί γιατί ο Ραχμάνινοφ, ο Ραβέλ, ο Σούμπερτ κι ο Σμέτανα μας έδωσαν αυτόν τον απίστευτο μουσικό πλούτο. Έτσι λοιπόν, όταν αναλογιστήκαμε τον σκοπό για τον οποίο ερχόμαστε στην Κύπρο και τον χώρο όπου θα πραγματοποιηθεί το ρεσιτάλ, καταλήξαμε σ’ αυτό το ζωηρό πρόγραμμα, το οποίο είμαι βέβαιος ότι θα ανταποκριθεί στις προσδοκίες όλων.
Αλλάζει κάτι για σας το γεγονός ότι εμφανίζεστε σε ρεσιτάλ για δύο πιάνα με τον ίδιο σας τον γιο; Δεν υπάρχει καμία διαφορά, στ’ αλήθεια. Φυσικά, ως πατέρας δεν μπορώ να κρύψω ότι αισθάνομαι εξαιρετικά περήφανος για τον γιο μου, που έχει γίνει ένας πετυχημένος πιανίστας. Ο Βόβκα είναι πολύ δραστήριος ως πιανίστας, μουσικός δωματίου και δάσκαλος, και μέσα σ’ όλα αυτά βρίσκει χρόνο να ηχογραφήσει κάποιες φορές και μαζί μου! Αλλά ως πιανίστας αισθάνομαι τυχερός που έχω έναν τέτοιο μουσικό να κάθεται απέναντί μου σε ρεσιτάλ για δύο πιάνα. Αισθανόμαστε πολύ άνετα μεταξύ μας και αποτελούμε μια καλή ομάδα. Παίζουμε καλά μαζί και το κάνουμε αυτό εδώ και χρόνια. Έχουμε ταξιδέψει σε πολλά μέρη του κόσμου και ηχογραφήσαμε σπουδαία μουσική μαζί, όπως τη «Σονάτα για δύο πιάνα και κρουστά» του Μπάρτοκ, τη «Σουίτα πιάνου για τέσσερα χέρια» του Ραχμάνινοφ, το «Αντάντε και Παραλλαγές για δύο πιάνα, δύο βιολοντσέλα και κόρνο» του Σούμαν, τις μεταγραφές του Βόβκα πάνω στους «Πολοβιτσιανούς Χορούς» του Μποροντίν και τη «Νύχτα στο φαλακρό βουνό» του Μουσόργκσκι.
Πόσο καιρό χρειάζεται κανείς για να καταλάβει τη μουσική; Δεν γνωρίζω. Ακόμα προσπαθώ (γέλια)! Ποτέ δεν κατανοείς τη μουσική· τουλάχιστον όχι εντελώς. Κάθε φορά που μελετάς μια σύνθεση, βρίσκεις πάντοτε κάτι καινούριο μέσα. Αυτό είναι το μεγαλείο της μουσικής. Αναλογιστείτε τον πλούτο που υπάρχει στη γλώσσα και όλους τους διαφορετικούς τρόπους που μπορούμε να επιλέξουμε για να πούμε το ίδιο πράγμα, και μετά πολλαπλασιάστε το αυτό επί εκατό… επί χίλια… επί ένα εκατομμύριο! Αυτός είναι ο πλούτος της μουσικής. Ποιος είναι λοιπόν στ’ αλήθεια ο στόχος εδώ; Η κατανόηση ως σύλληψη απλώς του νοήματος ή η κατανόηση ως πραγματική εμβάθυνση στην ερμηνεία κάθε νότας, κάθε μουσικής φράσης, κάθε σημείου για κάθε έργο από κάθε συνθέτη; Όταν τα αποκωδικοποιήσουμε όλα αυτά, τότε μπορούμε να ισχυριστούμε ότι καταλάβαμε τη μουσική!
Σας εκπλήσσει ακόμη; Απολύτως. Θα σταματήσει ποτέ; Νομίζω πως όχι.
Πώς θα ήταν ένας κόσμος χωρίς μουσική; Το φανταστήκατε ποτέ; Η φαντασία μου δεν είναι τόσο καλπάζουσα για να φανταστεί έναν άηχο κόσμο. Αυτό μοιάζει με εφιάλτη. Η απόλυτη καταστροφή. Ένας κόσμος χωρίς μουσική θα ήταν ένας κόσμος όπου δεν θα άξιζε να ζει κανείς. Υποθέτω ότι θα ήταν ανιαρός και βαρετός και άθλιος και θλιβερός. Πώς θα τραγουδούσατε happy birthday στα παιδιά σας χωρίς τη μελωδία να το συνοδεύει; Πώς θα κάνατε μακρινές πτήσεις ή μετακινήσεις χωρίς τίποτα ν’ ακούτε καθ’ οδόν; Τι θα κάνατε όταν θα ήσαστε κουρασμένος; Ή λυπημένος; Ή θυμωμένος; Ή ερωτευμένος; Όχι. Δεν έχω φανταστεί ποτέ έναν κόσμο χωρίς μουσική.
Τι είναι το πιο σημαντικό πράγμα για σας στη ζωή, αν εξαιρέσουμε τις νότες; Η οικογένεια και οι φίλοι. Οι άνθρωποι. Είμαστε ανθρώπινα όντα και είμαστε κοινωνικοί από τη φύση μας. Η οικογένεια σημαίνει τα πάντα για μένα κι έχω την ευλογία να απολαμβάνω μια υπέροχη οικογένεια, με μια αγαπημένη σύζυγο και πέντε παιδιά, κι επίσης πολλούς φίλους από όλο τον κόσμο, που μας κάνουν να νιώθουμε σαν στο σπίτι μας όπου κι αν ταξιδεύουμε.
Πόση ατομικότητα μπορούν να αντέξουν τα μέλη μιας ορχήστρας; Όση ακριβώς μπορεί να αντέξει κι ένας τραγουδιστής χορωδίας (χαμόγελο)! Το να είσαι μουσικός ορχήστρας συνεπάγεται ότι είσαι και μέλος μιας ομάδας. Για να γίνει κανείς μεγάλος καλλιτέχνης, πρέπει πρώτα να γίνει ένας πολύ φτασμένος οργανοπαίκτης. Για να γίνει κανείς σπουδαίος μουσικός ορχήστρας, αυτό δεν αρκεί. Πρέπει να έχει ισχυρή επίγνωση του γεγονότος ότι συμμετέχει σε ένα σύνολο, σε μια ομάδα και δεν είναι μόνος. Δεν είναι αρκετό πια να παίζεις καλά, αλλά είναι απαραίτητο να βλέπεις τους ανθρώπους δίπλα σου και τον μαέστρο με την άκρη του ματιού, να τους ακούς όλους, να αναπνέεις μαζί τους, να παίζεις μαζί τους. Αυτό είναι που διαφοροποιεί μια καλή ορχήστρα από μια σπουδαία: το επίπεδο στο οποίο τα μέλη της έχουν εξελίξει αυτή την αίσθηση της ομαδικότητας.
Ποιος βρίσκεται στην κορυφή της ιεραρχίας, ο μαέστρος ή ο συνθέτης; Το ακροατήριο! Ο μαέστρος είναι το μέσο δια του οποίου το όχημα (οι μουσικοί) θα μεταφέρουν το μήνυμα (τη σύνθεση) μέχρι τον τελικό του προορισμό (το ακροατήριο). Χωρίς ακροατήριο, ούτε ο μαέστρος, ούτε ο συνθέτης θα έχουν πραγματικά καμία χρησιμότητα. Φυσικά, λέγοντας αυτό, πρέπει να επιστρέψω στην εξίσωση στην οποία αναφέρθηκα πριν και να σας υπενθυμίσω ότι όλα αυτά τα συστατικά είναι απαραίτητα για να φτιάξεις την τέλεια σούπα. Αν κάποιο λείπει, το άλλο δεν έχει λόγο ύπαρξης.
Πού επικεντρώνεστε αυτόν τον καιρό στη δουλειά σας; Στο να κάνω καλή μουσική. Ακούω πολλή μουσική, παίζω, διευθύνω, ηχογραφώ, αλλά στο τέλος της ημέρας επικεντρώνομαι στην καλή μουσική. Ζούμε σε ενδιαφέροντες καιρούς, γεμάτους αλλαγές, που μερικές φορές μας δίνουν την εντύπωση ότι πλέουμε σε αχαρτογράφητα νερά. Οι τάσεις αλλάζουν, οι συνήθειες αλλάζουν, οι προτιμήσεις αλλάζουν από τη μια στιγμή στην άλλη. Αυτό που είναι δημοφιλές τώρα, είναι ξεπερασμένο αύριο. Θέλω να πιστεύω ότι η καλή μουσική δεν θα είναι ποτέ ξεπερασμένη και σ’ αυτό ακριβώς εστιάζω. Έτσι ήταν πάντα για μένα.
Τι τάσεις και προκλήσεις αναμένετε τα επόμενα είκοσι χρόνια; Αυτή είναι μια ερώτηση την απάντηση στην οποία πολύ θα ήθελα κι εγώ να μάθω. Έτσι, αν βρείτε κάποιον που ξέρει, παρακαλώ ελάτε να μου το πείτε κι εμένα. Η τεχνολογία εξελίσσεται τόσο γρήγορα στις μέρες μας, που κανείς δεν ξέρει πού θα μας πάρει αύριο· πολλώ δε μάλλον σε 20 χρόνια από τώρα. Εντούτοις, μερικά πράγματα δεν αλλάζουν ποτέ. Για παράδειγμα, όταν εφευρέθηκε το ηλεκτρικό πιάνο, τη δεκαετία του 1920, κανείς δεν έδωσε μεγάλη προσοχή σ’ αυτό και δεν ήταν παρά 30 ή 40 χρόνια αργότερα που έγινε αρκετά δημοφιλές. Ωστόσο, αυτό δεν κόστισε στο ακουστικό πιάνο, καθώς οι άνθρωποι πάντα επιστρέφουν στον πραγματικό ήχο.
Αποτιμάτε ως θετική ή ως αρνητική την επιρροή της τεχνολογίας; Η τεχνολογία έχει κάνει θαύματα στην ποιότητα των ηχογραφήσεων, που βοήθησαν στο να έχουν πρόσβαση οι άνθρωποι σε περισσότερη και καλύτερη μουσική. Και η παγκοσμιοποίηση βοήθησε από την άποψη της κινητικότητας και της συνεργασίας και της έκθεσης των μουσικών. Οι μουσικές συνθέσεις έχουν επίσης εξελιχθεί, αλλά όχι απαραίτητα προς το καλύτερο. Η ιδέα ότι οποιοσδήποτε ήχος μπορεί να αποτελεί μουσική δεν με βρίσκει ενθουσιώδη υποστηρικτή. Ωστόσο, ακούω εξαιρετικές ορχήστρες σε όλο τον κόσμο να παράγουν υπέροχο ήχο με μοναδικά αριστουργήματα από σπουδαίους συνθέτες, κάποιοι εκ των οποίων είναι σύγχρονοι. Αυτό δεν μπορεί παρά μόνο να σημαίνει ότι η αρμονία εξακολουθεί να υπάρχει κι ότι η αναζήτησή μας για έναν καλό ήχο δεν έχει τελειώσει. Εν κατακλείδι, θα έλεγα ότι είδαμε και βιώσαμε πολλές αλλαγές και καινοτομίες όλα αυτά τα χρόνια, όμως η μουσική σκηνή δεν άλλαξε καθόλου. Ένας καλός μουσικός εξακολουθεί να εξασκείται πολλές ώρες την ημέρα, εξακολουθεί να κυνηγάει τον τέλειο ήχο, εξακολουθεί να χρησιμεύει ως μέσο για την πολιτιστική ανάπτυξη της κοινωνίας μας. Ελπίζω ότι αυτό τουλάχιστον δεν θα αλλάξει.
Ιnfo: Βλαντιμίρ και Βόβκα Ασκενάζι, Ρεσιτάλ για δύο πιάνα, Σάββατο 10 Ιουνίου, Αρχαίο Ωδείο Πάφου, 20:30, 26932017. Με τη συνεργασία του Πολιτιστικού Οργανισμού Avantgarde.
