Είχε την τύχη να βγει ζωντανός από τον εφιάλτη που κατάπιε σχεδόν έξι εκατομμύρια συμπατριώτες του. Επέζησε του Άουσβιτς και μέχρι σήμερα, στα 92 του χρόνια, πορεύεται με την αγωνία να κρατήσει τη μνήμη άσβεστη. Γιατί τα σημάδια των καιρών δεν επιτρέπουν τον εφησυχασμό.
Από τον εφιάλτη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου έχουν περάσει μόλις 70 χρόνια. Έκτοτε μεσολάβησαν πολλά γεγονότα, ο κόσμος έχει αλλάξει, αν και όχι τόσο όσο θέλουμε να πιστεύουμε. Δεν συμβαίνει όμως το ίδιο και με αυτούς που έζησαν τα σκοτεινά χρόνια, όπως ο Μοσέ Αελιόν. Όπως διηγήθηκε, ζούσε με την οικογένειά του στη Θεσσαλονίκη. Όταν οι Γερμανοί κυρίευσαν την πόλη, άρχισαν να φοβούνται. Ήξεραν από τις ειδήσεις πως οι Γερμανοί κακομεταχειρίζονταν τους Εβραίους στις χώρες που κατακτούσαν. Για τους θαλάμους αερίων, τις μαζικές εξοντώσεις όμως, δεν είχαν ιδέα.
Η κατάληψη της πόλης σήμαινε το τέλος της ζωής τους όπως την ήξεραν. Οι Γερμανοί έκλεισαν σχολεία, έβαλαν λουκέτο σε εφημερίδες και συνέλαβαν αρκετούς Ελληνοεβραίους. Αυτό ήταν όμως μόνο η αρχή. Ακολούθησε η μετακόμιση στα γκέτο, τους ανάγκασαν να φορούν το κίτρινο αστέρι, ήταν υπό διωγμό. «Στο τέλος μας ανακοίνωσαν πως θα μας μεταφέρουν στην Πολωνία. Οι Γερμανοί, που ήταν έμπειροι στο να σκορπίζουν ψεύτικες ειδήσεις, μας έδωσαν να καταλάβουμε πως συγκέντρωναν εκεί τους Εβραίους της Ευρώπης επειδή δεν τους είχαν εμπιστοσύνη και επειδή έπρεπε να τους έχουν υπό έλεγχο, λόγω του ότι βρίσκονταν σε πόλεμο. Μας είπαν πως στην Πολωνία θα βρισκόμασταν με τις οικογένειές μας, πως θα δουλεύαμε, πως θα ζούσαμε μια φυσιολογική ζωή. Μπήκαμε στα τρένα για το Άουσβιτς, νομίζοντας πως πάμε σε μια καλύτερη ζωή».
Αν κάποιος ψάχνει να βρει ομοιότητες ανάμεσα σε εκείνα τα χρόνια και στο σήμερα, υπάρχουν πολλές. Η διήγηση του 92χρονου Μοσέ Αελιόν για το πώς ο ίδιος και οι συμπατριώτες του στιγματίστηκαν, τέθηκαν στο περιθώριο και στο τέλος αφανίστηκαν, μοιάζει τόσο πολύ με σημερινά φαινόμενα. Δεν θα μπορούσε άραγε κάποιος να κάνει μια νοερή σύνδεση ανάμεσα στην γκετοποίηση των Εβραίων και την απαγόρευση της εισόδου στις ΗΠΑ που επέβαλε ο Ντόναλντ Τραμπ; Η άνοδος ακροδεξιών κομμάτων από τη μια άκρη της ευρωπαϊκής ηπείρου μέχρι την άλλη δεν είναι εξίσου ανησυχητική με την αναρρίχηση τότε του Αδόλφου Χίτλερ στην εξουσία;
Ο Μοσέ Αελιόν μίλησε για το πόσο καλοί ήταν οι Γερμανοί στο να διαδίδουν ψέματα. Σήμερα ζούμε στην εποχή των ψευδών ειδήσεων. Το βλέπουμε να συμβαίνει τόσο συχνά, που πλέον δεν προξενεί αίσθηση. Ο ψηφιακός δημόσιος διάλογος έχει αποπροσανατολιστεί σε τέτοιο βαθμό, που βλέπουμε πολιτικούς να ψεύδονται χωρίς ντροπή, ψευδείς ειδήσεις κάνουν τον γύρο του κόσμου, άνθρωποι προσκολλούνται με θρησκευτική ευλάβεια σε θεωρίες συνομωσίας. Η αλήθεια περνάει μπροστά από τα μάτια μας και δεν τη βλέπουμε, όπως κυλούσαν πριν από 70 χρόνια τα τρένα από τη Θεσσαλονίκη με κατεύθυνση το Άουσβιτς.
Είναι συγκλονιστικό να σκέφτεται κανείς ότι ακόμη και στοιβαγμένοι μέσα στα τρένα, οι μελλοθάνατοι δεν αντιλαμβάνονταν την πραγματικότητα. Ρώτησα τον Μοσέ Αελιόν πότε αντιλήφθηκε τι ακριβώς γινόταν στο Άουσβιτς. Απάντησε πως όταν έφτασε εκεί, χωρίστηκε αμέσως από την οικογένειά του. Η μάνα του, η αδελφή του, όλοι του οι συγγενείς, από την πρώτη κιόλας μέρα οδηγήθηκαν στους θαλάμους αερίων. Εκείνος ήταν ένας δυνατός άντρας, οπότε στάλθηκε σε καταναγκαστική εργασία. Με ελάχιστο φαγητό έπρεπε να δουλεύουν ατέλειωτες ώρες. Οι θάλαμοι αερίων περίμεναν όσους δεν είχαν τη δύναμη να αντεπεξέλθουν.
Μετά από δύο και πλέον μήνες κατάφερε να συναντήσει ένα συμπατριώτη του. Η πρώτη του ερώτηση ήταν για την τύχη της οικογένειάς του. Ο άλλος τον κοίταξε παράξενα και τον πληροφόρησε πως ήταν όλοι νεκροί. «Δεν μπορούσα να αντιληφθώ τι μου έλεγε. Πίστευα πως ήταν τρελός, πως έλεγε κουταμάρες. Πώς μπορούσε να έχουν πεθάνει όλοι;» «Οι Γερμανοί τους σκοτώνουν όλους. Στα στρατόπεδα υπάρχουν κτίρια και τους σκοτώνουν όλους», επέμενε ο συνομιλητής του. Πέρασαν αρκετές στιγμές για να μπορέσει να χωνέψει αυτό που έγινε. Για δύο μήνες δούλευε έξω από το στρατόπεδο όπου καθημερινά έχαναν τη ζωή τους χιλιάδες συμπατριώτες του, η ίδια του η οικογένεια, και δεν πήρε είδηση τι γινόταν μέσα.
Τον Σεπτέμβριο του 1943 βρισκόταν στο νοσοκομείο για ανάρρωση. Οι Γερμανοί έλεγαν επίσημα στους κρατούμενους πως τους έστελλαν στα σανατόρια για να δυναμώσουν. Αυτό φυσικά δεν ήταν αλήθεια. Εκμεταλλεύονταν τις εβραϊκές γιορτές για να σκοτώσουν κόσμο. «Την ημέρα της εβραϊκής πρωτοχρονιάς μπήκαν στο σανατόριο και διέταξαν όλους τους Εβραίους αρρώστους να συγκεντρωθούν σε μια γωνιά. Έβαζαν τις κάρτες μας σε δύο στοίβες και πλέον όλοι ξέραμε τι σήμαινε αυτό. Η μια στοίβα ήταν οι κάρτες αυτών που θα τους θανάτωναν και από την άλλη αυτών που θα τους άφηναν να ζήσουν. Άρχισαν να καλούν σε αριθμούς και μέχρι την τελευταία στιγμή δεν ξέραμε αν θα ζήσουμε ή αν θα πεθάνουμε. Τελικά θα φώναζαν αυτούς που θα έφευγαν. Εγώ δεν άκουσα τον αριθμό μου. Αυτοί που άκουγαν τον αριθμό τους άλλοι έκλαιγαν, άλλοι κραύγαζαν και άλλοι πάλι περπατούσαν χωρίς να βγάλουν λέξη. Όταν τέλειωσε η διαδικασία τους έβγαλαν έξω, τους έβαλαν σε φορτηγά και ξεκίνησαν. Τους σκότωσαν».
Οι αντιδράσεις, οι αντιστάσεις, ελάχιστες. Αυτή η απάθεια αποτελεί ίσως μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες στην ιστορία της ανθρωπότητας. Δεν ήταν μόνο οι Εβραίοι που βρέθηκαν στο στόχαστρο του γερμανικού καθεστώτος, ήταν και οι τσιγγάνοι, αλλά και άλλες μειονότητες, άνθρωποι με ειδικές ανάγκες, ομοφυλόφιλοι, πολιτικοί αντιφρονούντες… Σε όλες τις χώρες που κατακτούσαν οι Γερμανοί η πορεία ήταν λίγο ή πολύ προδιαγεγραμμένη. Και όμως λίγοι αντιτάχθηκαν και ακόμη λιγότεροι υπερασπίστηκαν αυτούς τους ανθρώπους. Εκατομμύρια άνθρωποι δήλωσαν πως δεν ήξεραν, πως δεν γνώριζαν.
Ο φιλόσοφος Γκίντερ Άντερς έγραψε ένα συγκλονιστικό βιβλίο προσπαθώντας να ανακαλύψει τι κατέστησε δυνατή τη θηριωδία του Άουσβιτς και των άλλων στρατοπέδων συγκέντρωσης. Με το «Εμείς οι γιοι του Άιχμαν» ο Γερμανοεβραίος φιλόσοφος απηύθυνε δύο ανοικτές επιστολές στον Κλάους Άιχμαν, γιο του Άντολφ Άιχμαν, του ανθρώπου που θεωρείται ο αρχιτέκτονας του Ολοκαυτώματος. Ο Άντερς υποστηρίζει πως οι άνθρωποι τότε δεν γνώριζαν τίποτα γι’ αυτό το έγκλημα γιατί δεν ήθελαν. Κλείστηκαν μέσα στην άγνοια και την παθητικότητά τους, θεωρώντας πως κάτι τέτοιο απλά δεν συνέβαινε και δεν τους αφορούσε.
Ο Μοσέ Αελιόν δεν έχει συναισθήματα πικρίας. Θα αντιδρούσε η εβραϊκή κοινότητα αν είχε πλήρη και καθαρή εικόνα του τι συνέβαινε στα στρατόπεδα συγκέντρωσης; «Αν ξέραμε… Αυτή είναι μια υπόθεση και η ζωή δεν προχωρεί με υποθέσεις. Αν ξέραμε… Αρκετοί από τους νέους μας τότε πήραν τα βουνά και έγιναν αντάρτες. Αλλά δεν ήταν μια λύση για όλους. Εγώ, για παράδειγμα, έπρεπε να φροντίσω την οικογένειά μου, αφού ο πατέρας μου είχε πεθάνει. Αν είχα κρυφτεί, ποιος θα τους φρόντιζε; Ήταν γι’ αυτόν τον λόγο που τόσοι πολλοί νέοι καταλήξαμε στα στρατόπεδα. Δεν μπορούσαμε να κάνουμε τίποτα».
Ο Γκίντερ Άντερς υποστηρίζει πως μια επανάληψη της θηριωδίας του Ολοκαυτώματος είναι πιθανή. Μια επανάληψη, μάλιστα, που δεν θα στρέφεται εναντίον των Εβραίων, αλλά ίσως και όποιου θεωρηθεί «εχθρός». «Το σκοτάδι δεν θα λιγοστέψει. Πολύ λιγότερο μάλιστα που μια επανάληψη της θηριωδίας είναι όχι μόνο δυνατή, αλλά και πιθανή. Και είναι πιθανό να χάσουμε αυτόν τον αγώνα ενάντια στην επανάληψη παρά να τον κερδίσουμε» έγραψε.
Κοιτάζοντας τον κόσμο με τα υπέροχα γαλανά μάτια του, ο Μοσέ Αελιόν επίσης δεν είναι αισιόδοξος. «Όταν τέλειωσε αυτό το κακό, είπα πως η ανθρωπότητα τα έμαθε τα πράγματα, κατάλαβε τι κακό έγινε. Αλλά πολύ γρήγορα ξεχάστηκε. Προτού περάσει πολύς καιρός ακούσαμε αυτούς που αρνιούνται ότι έγινε το Ολοκαύτωμα. Και σήμερα βλέπουμε στην Ευρώπη και στις ΗΠΑ πολλούς ανθρώπους να είναι αντισημίτες. Εγώ, αλλά και άλλοι επιβιώσαντες, μιλούμε και εξηγούμε. Και θέλουμε να λέμε την ιστορία μας για να γνωρίσει ο κόσμος, να μάθει τι έγινε πριν από 70 χρόνια. Και έτσι ίσως οι άνθρωποι να σκεφτούν πως δεν πρέπει να συμβεί ξανά».
Το Άουσβιτς έθεσε τη σφραγίδα του στην εποχή μας και όμως αυτό που συνέβη εκεί μπορεί να επαναληφθεί. Ο Μοσέ Αελιόν μας δείχνει το χέρι του με τον αριθμό που του έδωσαν μόλις πρωτοπήγε στο στρατόπεδο του Άουσβιτς. Δεν θέλει να σκέφτεται πώς θα ήταν τα πράγματα αν υπήρχε μεγαλύτερη αντίδραση, αν οι άνθρωποι εναντιώνονταν στα σχέδια του Αδόλφου Χίτλερ να εξολοθρεύσει τους Εβραίους, αν ίσως οι Γερμανοί όρθωναν το ανάστημά τους απέναντι στον ηγέτη τους. «Η ιστορία έχει γραφτεί και έχει δείξει πως δεν υπήρξε αντίδραση. Αυτό είναι το μάθημά μας για σήμερα».
Από την Ξένια Τούρκη
