Το κράτος δικαίου, στα πλαίσια της αστικής δημοκρατίας, προέκυψε μέσα από τους δημοκρατικούς αγώνες γενεών στα νεότερα χρόνια, μέσα από επαναστάσεις και κινήματα, μέσα από τη φιλοσοφική και πολιτική σκέψη, είναι το δημοκρατικό κράτος τις ρίζες του οποίου μπορούμε να ανιχνεύσουμε στην ελληνική αρχαιότητα. Διότι ασφαλώς χωρίς τη δημοκρατία δεν μπορεί να υπάρξει κράτος δικαίου. Αλλά ακόμη και το δημοκρατικό κράτος είναι εξουσία και δεν μπορεί να είναι κράτος δικαίου χωρίς να καθοδηγείται από κανόνες. Οι κανόνες αυτοί ορίζονται από τους νόμους που ισχύουν για όλους, πολίτες και κυβερνώντες. Βασικό στοιχείο του κράτους δικαίου είναι το θεσμικό πλαίσιο που ορίζει η λαϊκή δημοκρατική εντολή.
Το κράτος δικαίου αποτελεί έναν από τους θεμελιώδεις πυλώνες των σύγχρονων δημοκρατικών κοινωνιών. Σε αυτό το κράτος η εξουσία δεν ασκείται αυθαίρετα, αλλά περιορίζεται και καθοδηγείται από κανόνες δικαίου που ισχύουν για όλους. Η βασική ιδέα είναι ότι ο νόμος βρίσκεται πάνω από κάθε άτομο και κάθε θεσμό.
Τα βασικά στοιχεία ενός κράτους δικαίου είναι η νομιμότητα, η διάκριση των εξουσιών, η ανεξάρτητη δικαιοσύνη, η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων, η διαφάνεια και η λογοδοσία. Σε τελευταία ανάλυση το κράτος δικαίου δεν είναι απλώς ένα νομικό ιδεώδες. Είναι ο μηχανισμός που επιτρέπει σε μια κοινωνία να λειτουργεί με εμπιστοσύνη και σεβασμό προς τον πολίτη και τα δικαιώματα του. Πέρα όμως από τα ατομικά δικαιώματα θα πρέπει να προστατεύονται και τα συλλογικά δικαιώματα και να εξασφαλίζεται η κοινωνική δικαιοσύνη. Διότι χωρίς κοινωνική δικαιοσύνη πολλά από τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται σε νομικό επίπεδο θα παραμείνουν κενά περιεχομένου.
Όσον αφορά την Κύπρο, το συνταγματικό πλαίσιο του κράτους δικαίου υπάρχει αλλά επηρεάζεται από τις ιδιόμορφες πολιτικές συνθήκες και τη διαφθορά. Επιπλέον η Κύπρος ως μέλος της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει ενσωματώσει στη νομοθεσία της τις αρχές του ευρωπαϊκού δικαίου και υπόκειται και στον έλεγχο των ευρωπαϊκών δικαστηρίων.
Ανεξάρτητα όμως από το συνταγματικό πλαίσιο, το κράτος δικαίου στην Κύπρο αντιμετωπίζει πολλαπλά προβλήματα σε πρακτικό επίπεδο. Η εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς είναι μειωμένη και σε μερικές περιπτώσεις υπάρχει κραυγαλέα καταδίκη της ανεπάρκειας τους αν όχι της σήψης που προβάλλουν.
Υπάρχει μια εκτεταμένη και συστηματική κριτική για το κράτος δικαίου και τους θεσμούς στην Κύπρο που δεν προέρχεται μόνο από ακαδημαϊκούς ή πολιτικούς αναλυτές, αλλά και από διεθνείς οργανισμούς, ευρωπαϊκούς θεσμούς, αλλά και από την και την ίδια την κοινωνία των πολιτών. Οι βασικοί άξονες αυτής της κριτικής, όπως καταγράφονται καθημερινά, συνοψίζονται, σύμφωνα με όσα έχουν δημόσια καταγραφεί, σε κάποια βασικά σημεία.
Πρώτα στην ανεξαρτησία και αποτελεσματικότητα της δικαιοσύνης. Έχει επισημανθεί από πολλές αναλύσεις και εκθέσεις ότι οι χρόνοι απονομής δικαιοσύνης είναι από τους μεγαλύτερους στην Ευρώπη. Η κριτική επεκτείνεται σε καθυστερήσεις σε πολιτικές και ποινικές υποθέσεις λόγω επιρροής της εκτελεστικής εξουσίας, ειδικά λόγω των διαδικασιών διορισμού ή προαγωγών δικαστών, παρότι θεσμικά η δικαιοσύνη είναι ανεξάρτητη.
Προστίθεται στη συνέχεια η διαφθορά και η έλλειψη διαφάνειας. Η Κύπρος βρίσκεται συνεχώς στο επίκεντρο σκανδάλων και υποθέσεων διαφθοράς τα τελευταία χρόνια, σε σημείο που ακόμη και ένας Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο Γλαύκος Κληρίδης, την αποκάλεσε μπανανία. Πρόκειται για υποθέσεις διαφθοράς σε πολιτικό και διοικητικό επίπεδο. Και μετά τον Γλαύκο Κληρίδη, επί εποχής του οποίου είχαμε το τεραστίων διαστάσεων σκάνδαλο του χρηματιστηρίου, η κατάσταση έχει χειροτερέψει. Έτσι εμφανίστηκαν τα σκάνδαλα της focus, των τραπεζών, των «χρυσών διαβατηρίων», του Συνεργατισμού, της Al Jazeera, το βίντεο με αναφορές στον Πρόεδρο Χριστοδουλίδη και η υπόθεση «Σάντης». Και πολλαπλά άλλα μικρότερα όπως αυτά της πολεοδομίας και της περιβαλλοντικής καταστροφής.
Μεγάλο είναι και το πρόβλημα της δημόσιας διοίκησης και της θεσμικής κουλτούρας που αναπτύχθηκε. Έτσι συχνά αναφέρεται ότι η δημόσια διοίκηση είναι γραφειοκρατική, με αργές διαδικασίες, ότι υπάρχουν παράπονα για πελατειακές σχέσεις και άνιση μεταχείριση και ότι η αξιοκρατία στις προσλήψεις και προαγωγές μπάζει από παντού νερά. Το θέμα αυτό έχει αποτελέσει κατά καιρούς αντικείμενο έντονης δημόσιας συζήτησης. Ορισμένες διεθνείς αξιολογήσεις έχουν επισημάνει ότι η Κύπρος χρειάζεται ισχυρότερους μηχανισμούς λογοδοσίας και εποπτείας.
Υπάρχουν επίσης αποφάσεις του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων που έχουν επισημάνει ανεπάρκειες σε ζητήματα όπως η προστασία ιδιοκτησίας, η κράτηση μεταναστών ή η αποτελεσματική διερεύνηση διαφόρων υποθέσεων. Σε άλλες περιπτώσεις υπήρξαν και καταδίκες.
Όλα αυτά τα ζητήματα επηρεάζουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς φτάνοντας πολλές φορές μέχρι την πλήρη απαξίωση τους. Υπάρχει βέβαια, λόγω της τουρκικής κατοχής, και το κενό εφαρμογής του δικαίου σε ολόκληρη την κυπριακή επικράτεια σε υποθέσεις ιδιοκτησίας, εξαφανισμένων προσώπων, προσφύγων και μεταναστών.
Για την εμπιστοσύνη των πολιτών στους θεσμούς, δημοσκοπήσεις και κοινωνικές έρευνες δείχνουν απαξίωση τους. Εκτελεστική εξουσία, Βουλή, κόμματα, δημόσια διοίκηση τυγχάνουν χαμηλής εμπιστοσύνης. Οι πολίτες εκφράζουν ανησυχίες για τα θέματα διαφάνειας, δικαιοσύνης και αποτελεσματικότητα.
Η κριτική για το κράτος δικαίου δεν είναι φυσικά μόνο κυπριακό φαινόμενο. Και άλλες ευρωπαϊκές χώρες αντιμετωπίζουν παρόμοιες προκλήσεις σε μικρότερο ή σε μεγαλύτερο βαθμό. Ωστόσο, στην Κύπρο η συζήτηση είναι πιο έντονη επειδή πρόκειται για μια ημικατεχόμενη χώρα και τα σκάνδαλα και η διαφθορά την εκθέτουν διεθνώς, φθείρουν την εικόνα της και αδυνατίζουν τη διπλωματική της ικανότητα στους χειρισμούς του Κυπριακού.
Όταν η Κύπρος προσέρχεται σε συνομιλίες για το Κυπριακό, όταν διεκδικεί σεβασμό του διεθνούς δικαίου, όταν ζητά στήριξη από την ΕΕ, χρειάζεται να εμφανίζεται ως κράτος με στιβαρούς θεσμούς και καθαρή λειτουργία. Κάθε υπόθεση που δημιουργεί αμφιβολίες για τη διαφάνεια και την ανεξαρτησία της δικαιοσύνης ή άλλων θεσμών της Κυπριακής Δημοκρατίας βλάπτει τη διεθνή εικόνα της και λειτουργεί ως πλήγμα στη διαπραγματευτική της ισχύ.
ΥΣΤΕΡΟΓΡΑΦΟ
Το σίριαλ με την Σάντη συνεχίζεται. Φαίνεται πως ο Μακάριος Δρουσιώτης δεν έκανε σωστά τη δουλειά του, δεν έκανε τη σωστή ερευνητική δημοσιογραφία πριν δώσει στη δημοσιότητα τα μηνύματα και ό,τι άλλο υλικό αφορούσε αυτή την υπόθεση. Δεν θα σταθώ στην περίπτωση Δρουσιώτη, έγραψα αλλού την άποψη μου, πως αποδόμησε κάποτε τον Χριστόφια για να βρεθεί για 18 μήνες στο Προεδρικό σύμβουλος του Αναστασιάδη και ύστερα στις Βρυξέλλες με τον Στυλιανίδη. Και ότι τη διαφθορά την ανακάλυψε μετά το Κραν Μοντανά. Από την άλλη η κυβέρνηση αντί από την πρώτη στιγμή να αναθέσει την υπόθεση σε ποινικούς ανακριτές και στην ανάγκη να ζητήσει και βοήθεια από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, την άφησε στην αστυνομία γνωρίζοντας ότι δεν είχε πάντοτε την έξωθεν καλή μαρτυρία και την εμπιστοσύνη των πολιτών. Το δε άκρον άωτο κάλεσε ξανά σε βοήθεια το FBI. Στο παρελθόν η νεοαποικιακή μας μεταπρατική ελίτ, με του ψύλλου πήδημα καλούσε Εγγλέζους εμπειρογνώμονες να μας λύσουν τα προβλήματα μας. Αυτός ο Πρόεδρος υιοθέτησε το FBI. Αυτή η νεοαποικιακή νοοτροπία και κουλτούρα πρέπει να σταματήσει. Σε αυτή τη χώρα έχουμε καμιά δεκαριά πανεπιστήμια και χιλιάδες επιστήμονες,αρκετούς με διδακτορικά και είναι καιρός να οικοδομήσουμε το δικό μας κράτος δικαίου για την αντιμετώπιση των προβλημάτων μας. Δεν είναι μόνο θέμα αξιοπρέπειας αλλά και θέμα εικόνας που εκπέμπουμε διεθνώς. Με αυτή την εικόνα θα διεκδικήσουμε σεβασμό του διεθνούς δικαίου για την πατρίδα μας; Διότι η εικόνα της Κύπρου αμαυρώθηκε από τη διαφθορά και τα συνεχή σκάνδαλα. Χρειαζόμαστε κράτος δικαίου για να επιβιώσουμε σε αυτό τον τόπο, κράτος που να εκπέμπει καθαρή εικόνα προς τα έξω. Και καθαρή εικόνα σημαίνει ισχύς από μέρους μας και σεβασμός από τους άλλους. Η διαφθορά και τα σκάνδαλα είναι που υποσκάπτουν την Κυπριακή Δημοκρατία.
*Πανεπιστημιακός, συγγραφέας. stephanos.constantinides@gmail.com
